ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ବହୁ ଦିନ ପରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହମତି ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଠିକ କଲେ। କିନ୍ତୁ ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ଓ ତାଙ୍କ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ, କୈକେୟୀ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ଏକ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତିନି ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଲେ ଓ ଦଶରଥ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ପିତୃବାଚନ ପାଳନ କରି, ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ମହାଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ମନ ଧାର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଲା। ରାମ ଅରଣ୍ୟବାସକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ, ସେମାନେ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ରଖିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଓ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଶାପ ସ୍ମରଣ କରି, ଦଶରଥ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର କର୍ମଫଳରେ, ଯମଦୂତମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଗଲେ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଯାନ୍ତି—ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳାଚଳ। ଯମଲୋକରେ ତାମିସ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଫେଙ୍କାଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ ସେ ଅଲଗା ଅଲଗା ନରକରେ ରୋଷାଯାଇଥିଲେ, କାଟାଯାଇଥିଲେ, ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଥିଲେ, ଶୁଷ୍କ କରାଯାଇ, ଛିଣ୍ଡି ଦିଆଯାଇ, ପୁଣି ପୁଣି ଜଳାଯାଇ, ଏବଂ ଜଳରେ ଡୁବାଯାଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲେ। ଏଉଁପରେ ରାମ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ସେଠାରେ ତିନି ବର୍ଷ ଅତିତ କଲେ। ପୁଣି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଦେଇ ତିନି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ସତ୍ୟ ତିନି ଲୋକରେ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ, ଯାହା ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖି ଋଷିମାନେ ଛାଡି ଦେଇଥିଲେ, ରାମ ରାକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନେ ମାରି ଦେଇ ଏହାକୁ ଋଷିମାନେ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ କରିଦେଲେ। ଏହି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ସମୟରେ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଘଟିଲା, ଯାହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କଥାହେବି ନାରଦ। ରାମ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା କରି, ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନା ଚାଲି, ଗୌତମୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁବେଳେ ଦଶରଥ ଏଉଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ଅଛନ୍ତି। ଏବେ ଯମ ତାଙ୍କ ଦୂତମାନେ କହିଲେ: “ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ। ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଗୌତମୀ ଅଟିଯାଏ ଯାଏଁ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ, ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯଦି ମୋ ଦୂତମାନେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ପଡ଼ିବେ। ଏହି ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଧର୍ମଶୀଳ ଲୋକମାନେ ଜଳର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ମାନନ୍ତି, ଏବଂ ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ମରଣ କଲେ ଅପରାଧୀ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଉଛନ୍ତି, ତାହାଲେ ଏପରି ପୁତ୍ର ଯଦି ଗୌତମୀ କୂଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଏ, ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ କେହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି, ଯମଦୂତମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଧନ୍ୟ ଆପଣ, ଏପରି ପୁତ୍ର ପାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଏପରି ପୁତ୍ର ଥିଲେ ମାତ୍ର ବିଶ୍ରାମ ମିଳେ।” ଏବେ ଦଶରଥ ଶାନ୍ତି ଲାଗି ସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ: “ମୁଁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲି, ଏତେ ଶୀଘ୍ର କିପରି ଉଦ୍ଧାର ହେଲି? ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ସେଠାରେ ଏକ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ଦୂତ କହିଲେ: “ଏହା ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣରେ ଗୁପ୍ତ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରର ଶକ୍ତି ଓ ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତାରେ ଏହା ଖୋଲିବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଗୌତମୀ କୂଳରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଆପଣ ଏହି ଭୟଙ୍କର ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ। ଯଦି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୌତମୀ କୂଳରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସ୍ନାନ ଓ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିବେ, ତେବେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ। ମୁଁ ଯାଇ ଏହି କଥା ଆପଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପାଖକୁ ନେଇଯିବି, ଆପଣ ଆମର ଆଶ୍ରୟ, ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ଦଶରଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯମଦୂତମାନେ କୃପାବଶତଃ ଅନୁମତି ଦେଲେ ଓ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ଦୁଃଖର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ତିନି ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ପାପ ସ୍ମରଣ କରି ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ଏଉଁପରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲି ଗଙ୍ଗା ତୀର ଗୌତମୀ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ସୀତା ସହିତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଗୌତମୀ କୂଳରେ ଖାଇବାକୁ କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ସେଉଁଠାରେ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୌତମୀ ତୀରବାସୀମାନେ ସହିତ ରହିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଭାଇ, ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଏତେ ଅଧିକ, ତଥାପି ଏଠାରେ ଆମ ପାଇଁ ଓ ଗଙ୍ଗାତୀରବାସୀମାନେ ପାଇଁ ଖାଇବାକୁ କିଛି ନାହିଁ। ଭାଇ, ଯାହା ଲିଖାଅଛି ତାହା ଅବଶ୍ୟ ଘଟିବ, ପୃଥିବୀ ଭରି ଖାଦ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଖାଦ୍ୟ ଚାହୁଁଛୁ, ତଥାପି ମିଳୁନାହିଁ।