ଦଶରଥ ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ହସ୍ତରେ ସମର୍ପଣ କଲେ, ତାଙ୍କ ଓଷ୍ଠ ତିବ୍ର କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା ଓ ଗରମ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ। ଏହିପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଖୁସି ମନେ ତାଙ୍କ ସହ ଯାଞ୍ଚାଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ପ୍ରସନ୍ନ ମନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ମହାଦେବଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଶିଖାଇଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, ମାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତି, ରଥ ଚଳାଇବା, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇବା ବିଦ୍ୟା, ଗଦା ଯୁଦ୍ଧ, ମାନ୍ତ୍ର ପାଠ ଓ ଶମନ କଳା ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଦେଲେ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ଅଧିଗ୍ରହଣ କରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ତାଡକାକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ବଧ କଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶରେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଶାପମୁକ୍ତ କଲେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ନାଶ କରିବାକୁ ଆସିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏହିପରେ, ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ଯଜ୍ଞକୁ ସୁରକ୍ଷା କଲେ। ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନେଇ ଜନକଙ୍କ ଦେଶକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଅନେକ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁଷ ଦେଖାଇଲେ। ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ଜନକ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନ ନେଇଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ଵରୂପା ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ। ଏହିପରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିବାହ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନିୟମାନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଗଲା। ଦଶରଥ ରାଜା ଏହି ଶୁଭ ବିବାହକୁ ସ୍ୱୟଂ କରାଇଲେ। ଏହା ପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିତିଗଲା, ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେଲା, କିନ୍ତୁ ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ଓ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅପଶୁଭ ଦ୍ୱାରା ଇର୍ଷ୍ୟାକୁ ଅନୁକୂଳ କରି କୈକେୟୀ ବିରୋଧ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହିପରି, ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସକୁ ପଠାଇଲେ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଲେ ନାହିଁ। ପିତୃବାଚନ ପାଳନ କରି, ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସୀତା ଓ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ମହାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ନିଜ ଗୁଣରେ ସମସ୍ତ ଭଲ ମନ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତରେ ବିରାଜିଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ରାଜ୍ୟ ଲାଗି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନ ରଖି ଅରଣ୍ୟବାସକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏଠି ଦଶରଥ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପ ସ୍ମରଣ କରି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମଫଳରେ, ତାଙ୍କୁ ଯମଦୂତମାନେ ନେଇ ଯମଲୋକକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ। ଯମଲୋକରେ ତାମିସ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଦଶରଥ ବହୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ରାନ୍ଧାଯିବା, କାଟାଯିବା, ଚକୁଟାଯିବା, ମାଟି ହେବା, ଶୁଷ୍କ ହେବା, ଛିନ୍ନ ହେବା, ପୁଣି ପୁଣି ପୋଡ଼ାଯିବା, ଏବଂ ଅପରିମିତ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ଆଗକୁ ଚାଲି ଚିତ୍ରକୂଟ ଆସିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ତିନି ବର୍ଷ ଅତିତି କଲେ। ପୁଣି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ତିନି ଲୋକରେ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ ଯାଞ୍ଚାଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଭୟରେ ଋଷିମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମ ଏହି ରାକ୍ଷସ-ଦାନବମାନେ ମାରି ସେଠାକୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଖଦ ଅବସ୍ଥା କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ରାମ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥ ଏଉଁଠି ନରକରେ ଥିଲେ। ଯମ ତାଙ୍କ ଦୂତମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଗୌତମୀ ନଦୀ ନିକଟକୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିବେ।" ତେଣୁ ଯମ ଦୂତମାନେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ, କାରଣ ରାମ ଗୌତମୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ପିତା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବେ ନାହିଁ। ଯଦି ଏହି ଆଦେଶ ମାନିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ପଡ଼ିବ। ଯେଉଁ ଗୌତମୀକୁ ଧର୍ମଜନ୍ମା ଜଳସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ମନ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟେ ପୂଜା କରନ୍ତି। କୌଣସି ପାପୀ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗା ସ୍ମରଣ କଲେ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ତେଣୁ ଏପରି ଏକ ପୁଅ ଯଦି ଗୌତମୀ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ତାଙ୍କୁ ନରକରେ କେହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ଆୟୋଧ୍ୟାପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ଯମଦୂତମାନେ କହିଲେ, "ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ଏପରି ଉତ୍ତମ ପୁଅ ଥିବାରୁ ଏ ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଲେ।" ତାପରେ ଦଶରଥ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଲାବେଳେ ଯମଦୂତମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମୁଁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ପୁଣି ପୁଣି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା ସମୟରେ, କିପରି ଏତେ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର ହେଲି? ଏଥିରେ ଆପଣମାନେ ମୋତେ କହିବେ।" ଏଠାରେ ଏକ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଜଣେ ଯମଦୂତ କହିଲେ, "ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣରେ ଗୁପ୍ତ ରଖାଯିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପୁଅଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ତୁମକୁ ଉଦ୍ଘାଟିତ କରାଯାଉଛି।