ଏକ ସମୟର କଥା, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନଥିବା ଦୁଇ ଜଣ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାଭିଭୂତ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିଥିଲେ । ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, “ପୁଅ ନ ଦେଖି ଏପରି ଜୀବନ ରହିବା, ବଜ୍ରପାତ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ କଠିନ । ଯେଉଁଠି ଆମ ପ୍ରାଣ ମାତ୍ର ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ଆମେ ତୁରନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରୁନାହୁଁ—ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦ ।” ଏପରି ଦୁଃଖର କଥା ଆଲୋଚନା କରି ଥିବା ସମୟରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ । ପଦଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି ଅନୁମାନ କଲେ, “ହଁ, ଆମର ପୁଅ ଆସିଛି ।” ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ, “ବେଳେ ବେଳେ କାହିଁକି ଆସୁଛ? ତୁମେ ଆମର ଏକମାତ୍ର ଆଶା, ଆମ ଦୃଷ୍ଟି—କାହିଁକି କଥା କୁହୁନାହ? କି ତୁମେ ଆମ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିଛ? ଅନ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କ ପୁଅ, ଉତ୍ତର ଦିଅ ।” ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଏବଂ ଭୟରେ ଭରିଗଲା । ନିଜ ଅପରାଧର ଦୁଃଖରେ ତିନି ମନେ ହେଲେ ଯେଉଁପରି ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି । ତେଣୁ ତିନି କହିଲେ, “ପାଣି ଦିଅନ୍ତୁ ।” ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି ଶୁଣି କହିଲେ, “ଏହି କଥା ଆମ ପୁଅ ର ନୁହେଁ, ତୁମେ କିଏ? ସତ୍ୟ କହ ।” ଦଶରଥ କହିଲେ, “ପ୍ରଥମେ ପାଣି ଦିଅନ୍ତୁ, ପରେ କଥା ହେବ । ତୁମେ ଜେଉଁଠି ପାଣି ରଖାଯାଇଛି, ସେଠାରେ ତୁମର ପୁଅ ଅଛି ।” ଏହା ଶୁଣି ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି କହିଲେ, “ସତ୍ୟ କହ, ଆମକୁ ଠକାଅନି ।” ତେବେ ଦଶରଥ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଖୋଲାସା କଲେ । ଏହା ଶୁଣି ଦୁଃଖରେ ଦୁଇ ବୃଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ଆମକୁ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଅ, ଆମକୁ ଛୁଅନି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନକାରୀଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ଅମର ଅପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ ।” ତେବେ ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ରାନୀ ସହିତ ଏହି ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରବଣଙ୍କ ଦେହ ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ । ସେମାନେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ଛୁଇଁ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ । ଏବେ ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି କହିଲେ, “ଯେପରି ଆମେ ପୁଅ ହାରାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବାକୁ ନିୟତ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପୁଅ ହାରାଇ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବ ।” ଏପରି କହିବା ସମୟରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ ହେଲା । ତିନି ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି ଓ ତାଙ୍କ ଋଷିପୁଅଙ୍କ ଦାହ ସଂସ୍କାର କଲେ । ପରେ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ ରାଜା ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବିସ୍ତାରରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ । ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ବସିଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ ଥିଲେ । ବସିଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହ କଳାହ କଲେ ଏବଂ ପାପ ଶୋଧ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ । ସେ ଗାଳବ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କଶ୍ୟପ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଡାକି ମହାଯଜ୍ଞାର ଆୟୋଜନ କରିବାକୁ କହିଲେ—ଏବଂ ବହୁତ ଦାନ ଦେଇ ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ କର । ଦଶରଥ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ । ସେତିବେଳେ ଏକ ଦେହଶୂନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ହେଲା—“ଦଶରଥଙ୍କ ଶରୀର ପବିତ୍ର ହେଲା, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ; ବଡ଼ ପୁଅଙ୍କ କୃପାରେ ରାଜା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ ।” ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ମହାମୁନି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଦେବସମ ଶିଶୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ରାମ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତୃଘ୍ନ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭରତ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସମସ୍ତେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ ଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ନାୟକ, ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ମହିମା ଜାଣି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚାହିଲେ । ଦୀର୍ଘ ଅପେକ୍ଷା ପରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଦଶରଥ ପ୍ରଥମେ ମନ ଦେଲେନି । ସେ କହିଲେ, “ଏତେ ବର୍ଷ ପରେ ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ଏମିତି ଆନନ୍ଦ ଆଣିଛନ୍ତି । ଆପଣଙ୍କୁ ମୋ ଦେହ ଦେଇପାରିବି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ନୁହେଁ ।” ତେବେ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ରଘୁବଂଶୀମାନେ କେବେ ମନା କରିବା ଶିଖିନାହାନ୍ତି ।” ଏହିପରି କହି, ରାଜା କଷ୍ଟକ୍ରମେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ।” ଏହିପରି କହି, ହୃଦୟ ଭରି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟାବିଦ୍ ଜ୍ଞାନୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲେ । ଦୁଇଁ ଭାଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଶିର ନମାଇ, ଆନନ୍ଦରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ । ଏହିପରି ଖୁସିରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଇଁ ଭାଇଙ୍କୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହାବିଦ୍ୟା, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, ରଥ ଯୁଦ୍ଧ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଣ, ଗଦା ଯୁଦ୍ଧ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ନିରସନ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ଦେଲେ । ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅରଣ୍ୟରେ ତାଡକାକୁ ବଧ କଲେ । ତାଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶରେ ଅହଲ୍ୟା ଶାପମୁକ୍ତ ହେଲେ; ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଆସିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ବଧ କଲେ । ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ଦୁଇଁ ଭାଇ ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷା କଲେ । ଯେତେବେଳେ ମହାଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଲା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଜନକଙ୍କ ଦେଶକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ, ଅନେକ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁଷ ଦେଖାଇଲେ । ରାମ, ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ସହ, ଗୁରୁଙ୍କ ଶିଖ୍ୟାନୁସାରେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ନିପୁଣତା ଦେଖାଇଲେ । ଜନକ ଖୁସି ହୋଇ, ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନ ନେଇଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ୱରୂପା ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଲେ । ଏହିପରି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିବାହ ମଧ୍ୟ ହେଲା । ଏଭଳି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଘଟଣାମାଳା ଘଟିଲା ।