ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଋଷିପୁତ୍ର ଶ୍ରବଣ କହିଲେ—“ମୋ ଜୀବନ ଏବେ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ତେଣୁ ମୁଁ କିଛି କହିଯିବି। ଜାଣ, କର୍ମର ପକ୍ୱତା ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଆଚରଣ ଓ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଆସେ। ମୁଁ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ଅନ୍ଧ ମାତାପିତା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ—ମୋ ଛାଡ଼ି ସେମାନେ କିଏଁ ଦେଖିବେ? ମୁଁ ନଥିଲେ, ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ସେମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ? ହାୟ, ମୋ ଭାଗ୍ୟ କେତେ ଦୁଃଖଦ—ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ଆଜି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ—ହେ ଭାଗ୍ୟ, ତୁମେ କଣ କଲ! ତଥାପି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଉ, ଏହି ଜଳପାତ୍ର ନେଇ। ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିନପାରିବେ ଭଳି ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଦିଅ।” ଏପରି କହି, ଶ୍ରବଣଙ୍କ ଜୀବନ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ତ୍ୟାଗ ହେଲା। ବାଣ ଓ ଧନୁଷ ଛାଡ଼ି, ରାଜା ଦଶରଥ ଜଳପାତ୍ର ନେଲେ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ। ସେଇ ରାତିରେ, ଅନ୍ଧ ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି ଏମିତି କଥା ହେଉଥିଲେ—“ମୋ ଛୁଆ କି ଚିନ୍ତିତ, କିମ୍ବା ରୁଷ୍ଟ, କିମ୍ବା କୌଣସି ପଶୁ ତାକୁ ଖାଇଦେଲା କି? ତିନିଏ ଆସୁନାହିଁ କାହିଁକି? ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ, ଆଶା କ’ଣ ରହିଲା?” ସେମାନେ କହିଲେ—“ଏପରି ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ଯିଏ ପିତାମାତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅମାନ୍ୟ କରିପାରିବ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କୁ ଠୁକୁଚି ଦିଅନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସନ୍ତାନକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ଅପରିମିତ ଦୁଃଖଦ—ଏହି ଜୀବନ ବଜ୍ରପାତରୁ ମଧ୍ୟ କଠିନ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦୁଇ ବୃଦ୍ଧ ଜଙ୍ଗଲରେ କଥାହେଉଥିଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ପଦଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସେମାନେ ଭାବିଲେ—“ମୋ ସନ୍ତାନ ଆସିଛି କି?” ସେମାନେ ପଚାରିଲେ—“ବେଳେ ଏତେ ଦେରି କାହିଁକି ହେଲା? ତୁମେ ଆମର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ, ଆମର ଦୃଷ୍ଟି—କିନ୍ତୁ କାହିଁକି କଥା ନ କହୁଛ? ତୁମେ ରୁଷ୍ଟ କି, ମୋ ଅନ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କ ପୁତ୍ର?” ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟରେ, ନିଜ ଅପରାଧରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଭୟଭୀତ ରାଜା ଦଶରଥ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ। ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି ରାଜାଙ୍କ ମୁଖରୁ “ଜଳ ଦିଅ” ଶୁଣି କହିଲେ—“ଏହି କଥା ଆମ ସନ୍ତାନର ନୁହେଁ—ତୁମେ କିଏ? ସତ୍ୟ କହ।” ତେବେ ରାଜା କହିଲେ—“ପ୍ରଥମେ ଜଳ ପିଉ, ପରେ କଥା କହିବି। ତୁମର ପୁଅ ସେଠାରେ, ଯେଠି ଜଳ ରଖାଯାଇଛି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବୃଦ୍ଧ ଦୁଇଜଣ କହିଲେ—“ସତ୍ୟ କହ, ମିଥ୍ୟା କହିବା ନାହିଁ।” ତେବେ ରାଜା ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ କୁହିଲେ। ତାପରେ, ଦୁଇ ବୃଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି କହିଲେ—“ଆମକୁ ଏଠାକୁ ନେଇଯାଅ, କିନ୍ତୁ ଆମକୁ ଛୁଅନି—ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅନନ୍ତ ପାପ। ରାଜା ଦଶରଥ ଓ ତାଙ୍କ ରାଣୀ, ଦୁଇ ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରବଣ ଶବଦେଖାଏଁ ନେଇଯାଇ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—“ଯେମିତି ଆମ ସନ୍ତାନ ନାଷ୍ଟ ହେବାରେ ଆମର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ସେମିତି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପୁଅ ବିୟୋଗରେ ଏହି ପାପର ଫଳ ଭୋଗିବେ।” ଏପରି କହି, ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଋଷିପୁତ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ରାଜା ଶହରକୁ ଫେରି, ସମସ୍ତ କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ତାଲେ। ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ବସିଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ। ବସିଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଉପଦେଶ କରି, ପାପମୋଚନ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ଗାଳବ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କଶ୍ୟପ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ—“ଅଧିକ ଦାନ ସହିତ ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ କର।” ଦଶରଥ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଅଶ୍ୱମେଧ କଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ଦେହହୀନ ଧ୍ୱନି ହେଲା—“ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଶରୀର ପବିତ୍ର ହେଲା, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ; ଜେଷ୍ଠ ପୁଅଙ୍କ ଦୟାରେ ରାଜା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ।” ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଦେବତାଙ୍କ କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ, ମହାମୁନି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାସମ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ରାମ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତୃଘ୍ନ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭରତ। ସମସ୍ତେ ଚତୁର, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ପ୍ରଜାପତି ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ମୁନି ତାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି, ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଚାହିଲେ। ବଢ଼ିଆ ବୟସରେ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ ଦଶରଥ ଏହାକୁ ମନ ଦେଲେନି—“ହେ ମୁନି, ଦୀର୍ଘ ଦିନ ପରେ ଏହି ଦୁଇ ଝିଅ ପୁଅ ମୋତେ ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ଯାହା ମୋ ପାଇଁ ଅପାର ଆନନ୍ଦ ଆଣିଛି। ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ଦେହ ଦେଇପାରିବି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ନୁହେଁ।” ତେବେ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ରାଜା, ରଘୁବଂଶୀମାନେ କେବେ ଅଭିଯୋଗକୁ ନାକରନ୍ତି।” ରାଜା କିଛି ଭାବରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।