ଇନ୍ଦ୍ର, ନିଜ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା ଓ ପୁନି ପୁନି ଅପମାନ ଭୋଗିବା ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଇ, ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ମନେ ପକାଇ ପକାଇ, ବ୍ରିହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ବ୍ରିହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ବାଣୀର ସ୍ୱାମୀ, କେଉଁ ଦୋଷରୁ ମୁଁ ମୋ ରାଜ୍ୟ ହାରାଏ? ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ମୋ ପଦବୀ ହରାଇ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପମାନ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ଅପମାନ ମାନବମାନେ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ। କିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର କର୍ମର ଗଭୀର ଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ଗୁପ୍ତ ମାର୍ଗକୁ ଜାଣେ? ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ଜାଣିପାରିବେ।” ତାହାପରେ ବ୍ରିହସ୍ପତି ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାର; ସେଁ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି।” ଏହିପରି କହି, ଦୁଇ ମହାମୁନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଜୋଡ଼ାହାତେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, କୌଣସି ଦୋଷରୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯିଏ ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ହାରାନ୍ତି? ଆମର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” ବ୍ରହ୍ମା ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ ପରେ ବ୍ରିହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦୋଷରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ହାରାନ୍ତି। ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ, ଶ୍ରଦ୍ଧା କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରର ତ୍ରୁଟି, ଅନୁଚିତ ଦାନ, କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ କରିବା — ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୋଷ ଆସେ। ବିଶେଷକରି ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଦୈବତ୍ୟଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କଲେ ଏହି ଦୋଷ ଶରୀରୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଅହଂକାର, ଦୁଃଖ ଓ ପଦ ହାନି ଅପରିହାର୍ୟ ହୁଏ; କର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲେ ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ। କର୍ମ ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ, ତେଣୁ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ଆସିପାରେ?” ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଘଟଣା କଥା ଶୁଣାଇଲେ — ଯେଉଁଠାରେ ଆୟୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧନ୍ୱନ୍ତରୀଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ଧକାର ଅପସ୍ତମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଓ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ତାହାକୁ ଦୂର କରିଥିଲେ; ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଓ ତାହା ସହ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇଁଜଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଓ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୋଷର ଅପସାରଣ କିପରି ହେବ?” ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନ କରି କହିଲେ, “ଏହି ଦୋଷର କାରଣ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିର ମୂଳ ଓ ଦୁଃଖ ସମୁଦ୍ର ପାର କରିବା ଉପାୟ ଶୁଣ; ଏହା ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଜୀବନେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ଉପାୟ। ଗୌତମୀ ଦେବୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ଓ ହରି-ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର। ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।” ଏପରି କହି, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଗୌତମୀ ତୀରେ ଗଲେ, ଉଚିତ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି ଦୁଇଁଜଣ ଦେବତା ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ଏପରି ସ୍ତୁତି କଲେ: “ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ, ବରାହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ପୁନି ପୁନି ନୃସିଂହ, ବାମନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହୟଗ୍ରୀବ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ବୁଦ୍ଧ, ରାମ ଓ କଳ୍କିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଅନନ୍ତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ, ଭାରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ ଆଦି ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତିନି ଲୋକ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ମୁଖରେ ସରସ୍ୱତୀ ବିରାଜିଥିବା ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଚେଷ୍ଟାରେ ରହିଥିବା, ଅନେକ ହସ୍ତ, ଜଂଘା, ପଦ, କର୍ଣ୍ଣ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ ଥିବା, ଶ୍ରୀମୟ ଭଗବାନ୍, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଯେଉଁଯେଉଁ ଲୋକ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ରହନ୍ତି। ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଃସ୍ତୁଳ, ପରମ, ଅନନ୍ତ ଜ୍ୟୋତି, ଓଁକାର ତତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରକୃତି ପାର, ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ ଓ ଆନନ୍ଦ ମୟ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି। ଅପେକ୍ଷାହୀନ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚମହାୟଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ଏହିପରି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଛାପୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ପାର କରି ଆପଣଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ସମଭାବ ରଖି, ଷଡ୍ଵିକାର ଜାଣି, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ରଖି, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କର୍ମଫଳ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶମ୍ଭୁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ନ କୁଳ, ନ କର୍ମ, ନ ବେଦ, ନ ଧ୍ୟାନ, ନ ସମାଧି — କେବଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର, ଶିବ, ଶଂକର, ସୋମ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ମୂର୍ଖ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣରେ ଭକ୍ତି କଲେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ହେଉଛି ଦିନ ଓ ରାତି ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭକ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୁତି ଫଳ। ଏହି ଭକ୍ତି ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷର ସିଢ଼ି, ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଏହାକୁ କେବଳ ସିଢ଼ି ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୟାମୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ଭକ୍ତି ହେଉ; ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପର ସେବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ମହିମା ଦେଖି, ଆମ ପାପୀମାନେ ଉପରେ ମଧ୍ୟ କୃପା କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅନାଦି ଓ ନିତ୍ୟ, ପିତା ଓ ମାତା, ଅସତ୍ ଓ ସତ୍ — ଏହିପରି ବେଦ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।” ଏପରି ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ତୁତି ଦେଖି, ଦେବତାମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ — ହରି ଓ ହର — ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ମନରେ ଯାହା ଚାହଁ, ଯେଉଁଠାରୁ ଦୁର୍ଲଭ ଦାନ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଉ, ମାଗ।” ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, “ମୋ ରାଜ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ହାରାଏ ଓ ମିଳେ; ଏହି ଦୁଃଖ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଦୂର ହେଉ। ମୁଁ ମୋ ରାଜ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ହେଉ, ସମସ୍ତ କିଛି ଅଚଳ ରହୁ। ଯଦି ଆପଣମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ସବୁ ଦିନ ଏହି ସ୍ଥିରତା ରହୁ।” ହରିଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ଦୁଇଁଜଣ ଦେବତା ସ୍ୱୀକାର କରି, ହସିମୁଖେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଲେ। ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ, ନିରାଧାର, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଭୋଗ ମୋକ୍ଷ ଦାତା। ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ମହତୀ ତୀର୍ଥ ଗୌତମୀ, ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ — ଏଠାରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।