ଏହି କଥା ପ୍ରାଚୀନ କାଳର, ଯେଉଁଠାରେ ଔଷଧୀଗୁଡ଼ିକ ଜଗତରେ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ରୋଗକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂର କରନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେଉଁଠାରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜିତ ଏହି ଔଷଧୀମାନେ ମୋତେ ଅହଂକାର ବିନା କହିଲେ— “ହେ ଦେବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମକୁ ଏକ ପତି, ଏକ ରାଜା ଦିଅନ୍ତୁ।” ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଆବେଦନ ଶୁଣି, ଔଷଧୀମାନଙ୍କୁ କହିଲି— “ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏକ ପତି, ଏକ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇବା ରାଜା ପାଇପାରିବ।” ମୋ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଔଷଧୀମାନେ ପୁନି ମୋତେ ପଚାରିଲେ— “କିଏ ସେ ରାଜା? ଆମେ କେଉଁଠି ଯିବା?” ତେବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲି— “ମାନ୍ୟମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯିଅନ୍ତୁ।” ଯେତେବେଳେ ଗୌତମୀ ଖୁସି ହେଲେ, ତୁମର ରାଜା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜିତ ହେବେ। ତେଣୁ ସେମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀଙ୍କୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ବିଭିନ୍ନ ପାପ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଏହି ଲୋକମାନେ କ’ଣ କରିବେ? ଯଦି ଗୌତମୀ ନଦୀ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପାଶରେ ତୁମର ପବିତ୍ର ଜଳ ନେଇ ପୃଥିବୀକୁ ନ ଆସ, ତେବେ ଏହି ଲୋକମାନେ କ’ଣ କରିପାରିବେ?” “ମାନବ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀର ନଦୀମାନେ କେଉଁଠି ଯିବେ, ଏହି ଭାଗ୍ୟ କିଏ ଜାଣେ? ହେ ଜଳର ରାଜା, ମା ଗଙ୍ଗା, ତୁମେ ମହାପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ଏବଂ ସବୁବେଳେ ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ ଅଟୁଟ ଅଛ; ତୁମର ମହିମା କିଏ ଜାଣେ? ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜିତ ମା ଗଙ୍ଗା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମାତା! ଏବଂ ଗୌରୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଥିବା ସ୍ମରଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।” “ନମସ୍କାର ମା, ଆମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ମାତା; ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପିଣୀ, ପାପ ନାଶିନୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅରବିନ୍ଦ ପାଦପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଜଟାରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।” ଏପରି ସ୍ତୁତି କରାଯିବା ପରେ, ଦେବୀ କହିଲେ— “ମୁଁ କ’ଣ ଦେଉଁ?” ଔଷଧୀମାନେ ପୁନି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ— “ମା, ଆମକୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଏକ ପତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ତେବେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଔଷଧୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଅମୃତସ୍ୱରୂପ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅମର ମାତାମାନେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଅମୃତ ଆତ୍ମା ସୋମକୁ ତୁମର ପତି ଭାବରେ ଦେଉଛି।” ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ, ଏବଂ ସୋମ ନିଜେ, ଏହି କଥା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଔଷଧୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ; ପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଗଲେ। ସେଠାରେ ମହାଔଷଧୀମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜା ଭାବରେ ସୋମଙ୍କୁ ପାଇଲେ, ଯିଏ ଅମୃତତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ପାପକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ସୋମତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସୋମପାନ କରିଲେ ଫଳ ମିଳେ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ, ପିତୃମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି କଥା ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଣେ, କିମ୍ବା ଭକ୍ତି ସହିତ ପାଠ କରେ, କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନୀ ଓ ସନ୍ତାନବାନ୍ ହୁଏ। ଏହା ‘ଧାନ୍ୟତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଅନେକ ଧନ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମସ୍ତ ଅପଦ ଦୂର କରେ। ସୋମଙ୍କୁ ପତି ଭାବରେ ପାଇ ଖୁସି ହୋଇଥିବା ଔଷଧୀମାନେ ଏହି ଜଗତ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା କଥା କହିଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ବେଦିକ କଥା ଅଛି, ଯାହା ବେଦ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜାଣନ୍ତି— ଯିଏ ଉପଜାଉ ଜମି ଦାନ କରେ, ସେ ଜଣେ ମା ସମାନ ମାତା ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଯିଏ ଦାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପାଇଥାଏ— ଉପଜାଉ ଜମି, ଗାଈ, ଔଷଧୀ ଓ ଖୁସି। ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ରୂପୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଅବିନାଶୀ ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଯିଏ ଜାଣିଛି ଔଷଧୀମାନେ ସୋମଙ୍କ ବଂଶର ଓ ସୋମ ତାଙ୍କର ନାଥ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ଔଷଧୀ ଦାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ସେଇ ସୋମ ବଂଶୀୟ ଔଷଧୀମାନେ ପୁନି ପୁନି କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ୍, ଯିଏ ଗଙ୍ଗାରେ ଆମକୁ ଦାନ କରେ, ଆମେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପାର କରିଦେଉ। ଏବଂ ତୁମେ, ଔଷଧୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ତୁମ ଅଧୀନରେ।” ଔଷଧୀମାନେ ସୋମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଯିଏ ଆମକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ଆମେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପାର କରିଦେଉ। ଆମେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଓ ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛୁ; ଯିଏ ମନୋବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଆମର ଭକ୍ତି ପାଏ, ଆମେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପାର କରିଦେଉ। ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା କିଛି ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳିତ, ଆମେ ଯାହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରୁଛୁ— ଯିଏ ଆମକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ଆମେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପାର କରିଦେଉ। ଯାହା କିଛି ହବି, ପିଣ୍ଡ, ଅମୃତ, କିମ୍ବା ଉପଭୋଗ୍ୟ ଦିଆଯାଏ— ଯିଏ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ କରେ, ଆମେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପାର କରିଦେଉ। ଯିଏ ଏହି ବେଦମନ୍ତ୍ରକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣେ, ସ୍ମରଣ କରେ କିମ୍ବା ପାଠ କରେ, ଆମେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପାର କରିଦେଉ।” ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସୋମ ରାଜା ଓ ଔଷଧୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ, ସେଠାକୁ ‘ଧାନ୍ୟତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ଔଷଧୀୟ, ଶୁଭ, ଅମର, ବେଦିକ ଓ ମାତୃତ୍ୱର ତୀର୍ଥ ହୋଇଯାଏ। ସେଠାରେ ଯିଏ ସ୍ନାନ, ପାଠ, ହବି, ଦାନ, ପିତୃତର୍ପଣ କିମ୍ବା ଭୋଜନ ଦାନ କରେ, ସେ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ। ଦୁଇ ପାରରେ ଛଅ ଲକ୍ଷ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରି ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦର୍ଭ ଏବଂ ରେବତୀ ସଙ୍ଗମର ପବିତ୍ର କଥା କହିବି, ଯାହା ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏକ ମହାତ୍ମା ଋଷି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭୃଗୁ, ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ଥିଲେ ରେବତୀ, ଯିଏ ଆକୃତିରେ ବିକୃତ ଏବଂ କଣ୍ଠସ୍ୱରରେ ମୂଡ଼ି ଥିଲେ। ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭୃଗୁ ନିଜ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ି, ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ପାରେ ଦଢ଼ ଧ୍ୟାନରେ ଦଢ଼ ହେଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ— “ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ଭଉଣୀକୁ କାହାକୁ ଦେବି? କିଏ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବ? ତଥାପି ଭଉଣୀକୁ ଦେଇବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି।” ସେ ବିଷାଦରେ କହିଲେ— “ହାୟ, କାହା ପାଇଁ କନ୍ୟା ସଦା ଦୁଃଖର କାରଣ ନୁହେଁ?