ଏହି ଦିବ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନେ ଶାନିଶ୍ଚରଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ସେମାନେ ସଉରି, ଅନ୍ୟ ଏକ ଶାନ୍ତ ଚଳିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଉପରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ । ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶାନି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୋ ଦ୍ବାର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛରେ ଉପହାର ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ ହେବ ଓ ମୋ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କଷ୍ଟ ଉପସ୍ଥିତ ହେବ ନାହିଁ । ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କାମ ସଫଳ ହେବ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ । ମଣ୍ଡାବର ନିବାସରେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା କଷ୍ଟ ଦୂର ହେବ । ଏହି ସମୟରୁ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଓ ପିପ୍ପଳା ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା; ଏଠାରେ ଶନଇଶ୍ଚର, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ସତ୍ତ୍ରିକା ଅଛନ୍ତି । ଏହି ସ୍ଥାନ ଯଜ୍ନିକ ଓ ସାମଗ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ; ଏପରି ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦିନେ ଏକ ହଜାର ଛଉଟି (୧୦୧୬) ଥିଲା । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ କରିବା ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସୋମ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ମହାପୁରୁଷମାନେ କହିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସୋମ ପାନର ଫଳ ମିଳେ । ଏହି ପୃଥିବୀର ମାତୃମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଔଷଧୀ ଥିଲେ, ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ମୋର ମାତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଓ ପୂର୍ବବର୍ତୀ । ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଧର୍ମ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହି ଔଷଧୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜୀବମାନେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଉଛନ୍ତି । ଏହି ଔଷଧୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୋଗ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଦୂର ହେଉଛି; ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହନ୍ତି । ଏହି ଔଷଧୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜ୍ୟ, ମୋତେ ନିର୍ମାନ ଭାବରେ କହିଲେ— “ହେ ଦେବମାନେ, ଆମକୁ ଏକ ପତି, ଏକ ରାଜା ଦିଅ ।” ତାଙ୍କ ଉପରେ ମୁଁ କହିଲି— “ତମେ ସମସ୍ତେ ଏକ ପତି ପାଇବେ, ଏକ ରାଜା ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ବଢାଇବେ ।” ‘ରାଜା’ ଶୁଣି ଔଷଧୀମାନେ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ଆମେ କେଉଁଠି ଯିବା?” ତାପରେ ମୁଁ କହିଲି— “ମାତୃମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଉ ।” ଗୌତମୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତୁମର ରାଜା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜିତ ହେବେ; ତେଣୁ ଔଷଧୀମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ— “ପୃଥିବୀରେ ଜନମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଏତେ କଷ୍ଟ ଓ ପାପରେ ପୀଡିତ, ସେମାନେ କ’ଣ କରିବେ? ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତୁମର ପବିତ୍ର ଜଳ ନେଇ, ଗୌତମୀ, ତୁମେ ପୃଥିବୀକୁ ନ ଆସିଲେ, କ’ଣ ହେବ?” ପୃଥିବୀରେ ମଣିଷ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ କିମ୍ବା ନଦୀମାନେ କ’ଣ ତାଙ୍କର ଗତି ଜାଣନ୍ତି? ଜଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ, ମା ଗଙ୍ଗା, ବଡ଼ ପାପର ନାଶକ, ତୁମେ ସରଳ ଭାବରେ ସବୁବେଳେ ଉପଲବ୍ଧ । ତୁମର ମହିମା କିଏ ଜାଣନ୍ତି, ମା ଗଙ୍ଗା, ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତୃ? ଶମର ଶତ୍ରୁ, ଗୌରୀଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିବା ଶିବ, ତୁମକୁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ମାତୃ, ଆମେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁ; ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାର, ବ୍ରହ୍ମ ରୂପା, ଆମେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମନ୍ଦାର ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଜଟା ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ, ମାତୃ, ଆମେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁ । ଏପରି ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି ଦେବୀ କହିଲେ— “ମୁଁ କ’ଣ ଦେବି?” ଔଷଧୀମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ— “ମାତୃ, ଆମକୁ ଏକ ପତି ଦିଅ, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାଜା ।” ତାପରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଔଷଧୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଅମୃତ ରୂପୀ, ତୁମେ ଅମର ମାତୃମାନେ; ମୁଁ ତୁମକୁ ସୋମ, ଅମୃତ ଆତ୍ମା ଯିଏ, ରାଜା ଭାବେ ଦେବି ।” ଦେବମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ସୋମ ନିଜେ, ଏହି ଉକ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଔଷଧୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏଉଁପରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧୀମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜା ଭାବରେ ସୋମକୁ ମିଳିଲେ, ଯିଏ ଅମୃତ ରୂପୀ, ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଓ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି । ଏହି ସ୍ଥାନ ସୋମ-ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସୋମ ପାନର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ଭକ୍ତିରେ ପାଠ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନ୍ୟ ଓ ସନ୍ତାନ ଲାଭ କରନ୍ତି । ଏହି ସ୍ଥାନ ଧାନ୍ୟ-ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଲୋକମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ସମୃଦ୍ଧି, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ । ଔଷଧୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ସୋମଙ୍କୁ ନିଜ ନାଥ ଭାବରେ ପାଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକ କଥା କହିଲେ । ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ବେଦିକ କଥା ଅଛି, ଯାହା ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି— ଯେଉଁମାନେ ଉପଜାଉ ଜମି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ମାତୃ ସମାନ ମାତୃ ଦାନ କରନ୍ତି । ଗଙ୍ଗା ନଦୀ କୌଳିକ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ଉପଜାଉ ଜମି, ଗାଁ, ଗୋ ଓ ଔଷଧୀ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ସଫଳ କରନ୍ତି । ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଏକ ଦେବତା— ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ରୂପୀ—କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ଜାଣନ୍ତି ଏହା ଅବିନାଶୀ, ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ । ଔଷଧୀମାନେ ସୋମଙ୍କ ବଂଶଜ ଭାବରେ ଜାଣି, ସୋମ ଔଷଧୀମାନେଙ୍କ ନାଥ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ଔଷଧୀ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି । ସୋମ ବଂଶର ଔଷଧୀମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପୁନି ପୁନି କହିଲେ— “ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ଗଙ୍ଗାରେ ଦାନ କରନ୍ତି, ଆମେ ସେମାନେକୁ ପାର କରି ଦେଉ; ଏବଂ, ତୁମେ ଔଷଧୀମାନେଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ, ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ତୁମ ଅଧିନରେ ।” ଔଷଧୀମାନେ ସୋମ ରାଜାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି; “ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ଆମେ ସେମାନେକୁ ପାର କରି ଦେଉ ।” “ଆମେ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପୀ ଓ ପ୍ରାଣ ରୂପୀ; ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ଆମେ ସେମାନେକୁ ପାର କରି ଦେଉ ।