ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ସୌରି—ମନ୍ଦ ଗତିର ଶନିଦେବ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ—ଙ୍କୁ ଯାଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର କୁକର୍ମ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ। ସୌରି ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ତପସ୍ୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ବୃହତ୍ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବି; ଯଦି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଲେ, ମୁଁ ଅସମର୍ଥ।” ଋଷିମାନେ ପୁନଃ କହିଲେ, “ଆମେ ତୁମକୁ ବୃହତ୍ ତପସ୍ୟା ଦେବା।’’ ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିବା ପରେ, ସୌରି ‘ହେଉ’ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ। ସୌରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧରି, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ରୂପ ଧରିଥିବା ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ପରିକ୍ରମା କରିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ପରିକ୍ରମା କରୁଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଠିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବି ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଲା। ସୌରି ତାହାର ଶରୀର ଭିତରକୁ ଯାଇ, ତାହାର ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ତ୍ର ଦେଖିଲେ; ମନ୍ଦ, ସୂର୍ୟପୁତ୍ର, ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖିଲେ। ଏକ୍ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତାହା ବିଜୁଳିରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଭସ୍ମ ହେଇଗଲା; ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ ଭସ୍ମ କରି, ସୌରି ଦ୍ୱିତୀୟ ରାକ୍ଷସ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧରିଥିବା, ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସୌରି ଏକା ଏକା ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ପାଠ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟ ଭାବରେ ନମ୍ର ଭଙ୍ଗିରେ ନିକଟରେ ଗଲେ। ପିପ୍ପଳ ଗଛ ପୂର୍ବବତ୍ ସୂର୍ୟପୁତ୍ରକୁ ଭକ୍ଷଣ କଲା; ଗଛ ତାହାର ଅନ୍ତ୍ର ତଦନ୍ତ କଲା। ମାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଲେ, ରାକ୍ଷସ ଭସ୍ମ ହେଇଗଲା; ଦୁଇ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବଧ କରି, ସୂର୍ୟପୁତ୍ର କହିଲେ, “ଏବେ କହ, ମୁଁ କଣ କରିବି?” ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଦି ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ଖୁସି ହେଇ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତ ବର ଦେଲେ, ଶନି, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସୂର୍ୟପୁତ୍ର, ଦ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ—“ଯେମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରେ ନିୟମିତ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛରେ ଉପହାର ଲଟକାଇବେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବ, ଏବଂ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଆସିବ ନାହିଁ। ଯେମାନେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବେ, ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବ; ଏକ ଅନ୍ୟ ବର ଦିଆଯାଇଛି। ମଣ୍ଡବାର ନିବାସରେ ଯେମାନେ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଜନିତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବ।” ଏହି ସମୟରୁ, ସେହି ତୀର୍ଥ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଓ ପିପ୍ପଳ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଶନିଶ୍ଚର, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ସତ୍ତ୍ରିକା ସହିତ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏହି ତୀର୍ଥ ଯଜ୍ନିକ ଓ ସାମଗ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା; ଏପରି ଏକ ହଜାର ଶୋଳି (1016) ତୀର୍ଥ ଥିଲା। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ଯଜ୍ନ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ସୋମ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ମହାପୁରୁଷମାନେ କହିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ, ସୋମପାନର ଫଳ ମିଳେ। ପୃଥିବୀର ମାତାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଔଷଧୀ ଥିଲେ, ଯାହାକୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଗଭୀର ଭାବରେ ମାନିଥିଲେ; ମୋର ମାତାମାନେ, ଦିବ୍ୟ ମାନେ, ପୂର୍ବ ଔଷଧୀମାନେ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଚୀନ। ତାଙ୍କରେ ଧର୍ମ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଏମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ, ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ନିର୍ବାହିତ। ଏମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୋଗ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଦୂର ହୁଏ; ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବ ରକ୍ଷିତ। ଔଷଧୀମାନେ, ଯେଉଁଠିକି ବିଶ୍ୱରେ ପୂଜିତ, ମୋତେ ଅହଂକାର ବିନା କହିଲେ—“ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମକୁ ପତି, ରାଜା ଦିଅ।” ମୁଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି କହିଲି—“ତମେ ସମସ୍ତେ ପତି, ଏକ ରାଜା, ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇବେ, ପାଇବେ।” ‘ରାଜା’ ଶୁଣି, ଔଷଧୀମାନେ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଆମେ କେଉଁଠି ଯିବା?” ତେବେ ମୁଁ କହିଲି—“ମାତାମାନେ ଗୌତମୀରେ ଯିବନ୍ତୁ।” ଗୌତମୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ତୁମର ରାଜା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜିତ ହେବେ; ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଔଷଧୀମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ପୃଥିବୀରେ ବିଭିନ୍ନ ପାପ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଲୋକମାନେ କଣ କରିବେ? ଯଦି ଶମ୍ଭୁର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ନେଇ ଗୌତମୀ ପୃଥିବୀକୁ ନାଆସିବେ। ମାନବ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ କିମ୍ବା ଭୂମିରେ ନଦୀମାନେ କେଉଁ ଦିନ ଗତି ହେବେ, କିଏ ଜାଣିଛି? ମା ଗଙ୍ଗା, ମହାପାପ ନାଶିନୀ, ସେ ସଦା ସହଜ ଉପଲବ୍ଧ। ତୁମର ମହିମା କିଏ ଜାଣିଛି, ମା ଗଙ୍ଗା, ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜିତ, ବିଶ୍ୱର ମାତା? ମା ଗୌରୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ସ୍ମର ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଛନ୍ତି। “ମାତା, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର୍ତ୍ରୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ବ୍ରହ୍ମ ରୂପିଣୀ, ପାପ ନାଶିନୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ କମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଜଟାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।” ଏପରି ସ୍ତୁତି ପାଇ, ଦେବୀ କହିଲେ—“ମୁଁ କଣ ଦିଅ?” “ମାତା, ବିଶ୍ୱର ମାତା, ଆମକୁ ପତି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ଦିଅ।” ତାପରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଔଷଧୀମାନେ କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଅମୃତ ରୂପ, ତୁମେ ଅମର ମାତାମାନେ; ମୁଁ ସୋମ, ଯାହାର ଆତ୍ମା ଅମୃତ, ତୁମର ପତି ଭାବେ ଦେବି।” ଦେବତା, ଋଷିମାନେ, ସୋମ ନିଜେ, ଏହି କଥା ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଔଷଧୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏଠାରେ, ଔଷଧୀମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜା ଭାବେ ସୋମକୁ ପାଇଲେ, ଯିଏ ଅମୃତ ରୂପ, ଦୁଃଖ ଓ ପାପ ଦୂର କରେ। ସେହି ସ୍ଥାନ ସୋମ-ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସୋମପାନର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ, ପିତୃମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠିକି ଏହି କଥା ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଣିବେ, କିମ୍ବା ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପାଠ କରିବେ, କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରିବେ, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନୀ ଓ ସନ୍ତାନପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ଧାନ୍ୟ-ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଲୋକମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ସମୃଦ୍ଧି, ନିରାପତ୍ତା ଓ ଦୁର୍ଘଟନାର ନିବାରଣ କରେ। ଔଷଧୀମାନେ ସୋମକୁ ରଜା ଭାବେ ପାଇ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଆଶା କଥା କହିଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ବେଦୀୟ କଥା ଅଛି, ଯାହା ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ଯେଉଁଠିକି କୌଣସି ଲୋକ ଉର୍ବର ଜମି ଦାନ କରନ୍ତି, ମାତା ସ୍ୱମାତା ସମାନ ଦିଆଯାଏ।