ଏହି କଥାରେ, ଏକ ସମୟରେ ଏକ ପାପୀ ମନେ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭଲ ଭାବେ ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ମୁଁ ଯଦିଓ ତୁମ ପାଖରେ ପାପୀ ଭାବେ ପରିଚିତ, ତଥାପି ମୋର ଏକ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣ। ଯେଉଁଠାରେ 'ଶିବ' ନାମ ଶୁଣାଯାଏ, ଏ ମହାଦେବ, ସେଉଁଠାରେ ମୋର ନିବାସ ହେଉ।" ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସେ ନିଜର ଅପରାଧୀ ଅବସ୍ଥା ସ୍ୱୀକାର କରି, ଶିବଙ୍କ ଚରଣରେ କୃପା ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ପୁନି ସେ କହିଲେ—“ହେ ଗୌରୀପତି, ହେ ଶଙ୍କର, ହେ ସୋମନାଥ, ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ହେ କୃପାର ସାଗର, ହେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମକୁ ‘ସତ୍ୟ’ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠାରେ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ବାସ ହେଉ।” ଏପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିର ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ଭଗବାନ୍ ହରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ଯୋଗୀ ଅତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଦାତା, ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ମୋକ୍ଷ, ବିପୁଳ ଭୋଗ ଓ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳର ମହିମା ଦେଉଛି। ଏହି ଦାନକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ କରନ୍ତି।” ଏହିପରି ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇ, ଶିବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ସ୍ଵୟଂତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ନାରଦଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଆଶ୍ୱତ୍ଥ ତୀର୍ଥ, ପିପ୍ପଳ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ଏବେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଥିବା ମଣ୍ଡତୀର୍ଥର ମହିମା ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ ପାଇଁ ପଠାଇଥିଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ହଜାର ଋଷିଙ୍କ ସହ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିଲେ। ସେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ଅନେକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଏହି ପର୍ବତ ଦେଖି, ଲୋପାମୁଦ୍ରାପତି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାନ ଭିନ୍ଧ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ପର୍ବତର ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ କାମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କହିଲେ—“ହେ ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରୁଛି। ଏବେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହାଁଛି, ମୋତେ ଏକ ପଥ ଦିଅ, ଓ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର କର। ମୋ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ରୁହିବା ଆବଶ୍ୟକ।” ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ କହିଲେ—“ତୁମର ଏଇ ଇଚ୍ଛା ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ ହେବ।” ଏହାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଋଷିମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସେମାନେ ଗୌତମୀ ତୀରେ ପହଞ୍ଚି, ଏଠାରେ ବର୍ଷପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, କୈଟଭା ରକ୍ଷସ ଦୁଇଜଣ—ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଓ ପିପ୍ପଳ, ଧର୍ମର ବିରୋଧୀ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ରୂପ ଧାରଣ କଲା, ପିପ୍ପଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ଆସିଲା; ଦୁହେଁ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଦୁଇ ଦାନବ ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତପସ୍ଵୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ତ୍ରାସ ଦେଉଥିଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ ଥିଲା, ତାହା ସାମ୍ନାକୁ ଯିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସେ ଖାଉଥିଲା। ପିପ୍ପଳ, ସାମବେଦ ଗାୟକ ଭାବେ, ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଉପରେ ରକ୍ଷସ ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସାମଗାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ ହେଉଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଜଣ ରକ୍ଷସ ତାଙ୍କ ଉପରେ ବିପଦ ଆଣିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଯାଇ, ଶନିଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଶନିଙ୍କୁ ସମସ୍ୟା କଥା କହିଲେ। ଶନିଦେବ କହିଲେ—“ମୋର ତପସ୍ୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ରକ୍ଷସଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବି; ନାହିଁ ହେଲେ ମୋର କ୍ଷମତା ନାହିଁ।” ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—“ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଦେବା।” ଏହିଭଳି କଥା ଶୁଣି ଶନିଦେବ କହିଲେ—“ଠିକ୍ ଅଛି।” ଶନିଦେବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ରକ୍ଷସ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେ ଚାରିପଟେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ଅଶୁଭ ରକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଭାବି ଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା। ଶନିଦେବ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ତ୍ର ଦେଖିଲେ, ଏହା ସହିତ ଶନିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇ ରକ୍ଷସ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହେଇଗଲା। ଏହିପରି ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ ନାଶ କରି, ଶନିଦେବ ପିପ୍ପଳ ରକ୍ଷସ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ପିପ୍ପଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଯଜ୍ଞ ପାଠ କରୁଥିଲେ, ଶନିଦେବ ଶିଷ୍ୟ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ପିପ୍ପଳ ପୂର୍ବବତ୍ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଶନିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇ ବସି ଥିବା ସମୟରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ ହେଇଗଲା। ଏହିପରି ଦୁଇ ଦାନବ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ। ଶନିଦେବ କହିଲେ—“ଏବେ କହ, ଆଉ କ’ଣ କରିବି?” ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ତପସ୍ଵୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଶନିଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାମତ ବର ଦେଲେ। ଶନିଦେବ ଅନନ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କୁହିଲେ—“ଯେଉଁମାନେ ମୋର ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ଭାବେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛରେ ଦାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହେବ, ଏବଂ ମୋର ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କ୍ଷତି ନ ହେବ। ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ତୀର୍ଥରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କାମନା ସିଦ୍ଧି ହେବ। ମଣ୍ଡବାର ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଲୋକଙ୍କର ଗ୍ରହପୀଡ଼ା ଦୂର ହେବ।" ଏହି ଦିନରୁ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଓ ପିପ୍ପଳ ତୀର୍ଥ, ଶନିଶ୍ଚର, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ସତ୍ରିକ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାଏ। ଏହାକୁ ଯଜ୍ଞିକ ଓ ସାମଗ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ୧୦୧୬ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ସୋମତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସୋମପାନ ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ। ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଜୀବର ମାଆମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଔଷଧି ଥିଲେ, ଏବଂ ମୋର ଦେବୀ ମାଆମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଗରୁ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞ ବିସ୍ଥାପିତ; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ, ଚର ଅଚର ସମେତ, ଅବଳମ୍ବିତ।