ଦତ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତି "ଏହିପରି ହେଉ" କୁହି, ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପବିତ୍ରତା ଓ ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ହାତ ଜୋଡି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କଲେ। ଦତ୍ତ ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କୁ ଏହିପରି କୁହିଲେ: "ହେ ଦେବତାଙ୍କର ଦେବ, ମୁଁ ଭାଗ୍ୟର ବିକ୍ରମରେ ମୋହରେ ଆବୃତ, ଦୁଃଖର କାଦାରେ ଡୁବି, ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢକି ଏହି ସଂସାରର ଉପରେ ପଡ଼ିଛି; ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।" "ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତ୍ରିଶୂଳର ଘାଁ, ପାପ ଚିନ୍ତାର ଧାରରେ ଚିରି, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ତୀବ୍ର କ୍ଷୋଭରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଶ୍ରମିତ ହେଇଛି; ହେ ସୋମନାଥ, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।" "ମୁଁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବାନ୍ଧା, ରୋଗର ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ପିଡିତ, ମୃତ୍ୟୁର ଅଜଗରରେ ଆବୃତ ଓ ଭୟରେ ଅତିଶୟ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ; ହେ ଶମ୍ଭୁ, ମୁଁ କଣ କରିବି?" "ସତ୍ତା ଓ ଅସତ୍ତା, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୁଖ, ରାଗ ଓ ଅନ୍ଧକାର, ଏବଂ ବୟସ୍କ ଓ ଜରାରେ ମୁଁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ପିଡିତ; ହେ ଭଗବାନ୍, ଆଜି ମୋର ଅବସ୍ଥାକୁ ଦୟା ସହିତ ଦେଖ।" "ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା, କପଟ, ଅହଂକାର ଓ ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ମୁଁ ଏକେକ ଭାବେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ପିଡିତ; ହେ ଭଗବାନ୍, ରକ୍ଷକ ସ୍ୱରୂପେ, ମୋର ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦୂର କର।" "ଏହା ଠିକ୍, ଏକ ଅପତିତ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ଦୁଃଖ ହରଣ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୁମ ବିନା, ହେ ସୋମନାଥ, ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଦୟାର ଏକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।" "ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ 'ଶିବାୟ ନମଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରିନାହିଁ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ମୋହ, ଦୁଃଖ, ଅଜ୍ଞାନ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ରୋଗ, ଇଚ୍ଛା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଏଠାରେ ରହିଥାଏ।" "ମୋର କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ, ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ—ତେଣୁ କିପରି ଦୟା ହେବି? ହେ ଆଶ୍ରୟ, ଶୀଘ୍ର ମୋ ହୃଦୟରେ 'ସୋମ' ଶବ୍ଦ ରଖ।" "ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ଶାସନ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ହେ ସୋମନାଥ, ମୋ ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ତୁମ ଶୁଭ ପଦ୍ମପଦ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚାହେଁ—ଏହାକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଦିଅ।" "ତୁମେ ମୋତେ ପାପୀ ଭାବେ ଜଣା, ତଥାପି ମୋର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣ; ଯେଉଁଠି 'ଶିବ' ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ, ସେଉଁଠି, ହେ ସୋମନାଥ, ମୋର ନିବାସ ହେଉ।" "ହେ ଗୌରୀପତି, ଶଙ୍କର, ସୋମନାଥ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଦୟାର ସାଗର, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା—ଯେଉଁଠି ତୁମକୁ 'ସତ୍ୟ' ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ନିକଟର ନିବାସ ହେଉ।" ଦତ୍ତଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ହରା ଖୁସି ହେଲେ ଓ ସେଉଁଠି ଏହି ଯୋଗୀକୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଦାନଦାତା, ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।" "ତୁମକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ମୋକ୍ଷ, ବହୁ ସୁଖ ଓ ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଉଛି; ଏହି ଦାନକୁ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି।" "ଏହିପରି ହେଉ" କୁହି, ଶମ୍ଭୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ 'ସ୍ୱୟଂ-ତୀର୍ଥ' ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ, ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ହେ ନାରଦ। ଏଠି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ତୀର୍ଥ ବିବର୍ଣ୍ନ ହେଲା, ତାପରେ ପିପ୍ପଳା; ଏବେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମଣ୍ଡତୀର୍ଥ ଓ ତାହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ପୁରୁଣା ଦିନରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ନାଥ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଭିନ୍ଧ୍ୟକୁ ପଠାଯିଥିଲେ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ହଜାର ଋଷିମାନେ ସହିତ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼କୁ ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ଆସିଗଲେ, ଅନେକ ଗଛ ରହିଥିବା ପାହାଡ଼ର ମୁଖ୍ୟ ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଭିନ୍ଧ୍ୟ, ଶତ ଶିଖରରେ ଶୋଭିତ, ମେରୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରିଥିଲେ; ଲୋପାମୁଦ୍ରାର ନାଥ ଋଷି ଏହି ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିଲେ। ଦ୍ୱିଜ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତିଥି ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ ହେଇ, ପାହାଡ଼କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ତାପରେ ଋଷି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଏହିପରି କହିଲେ: "ମୁଁ ତଥ୍ୟ ଦେଖିବା ଋଷିମାନେ ସହିତ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଉଛି; ଏହିପରି ଆଗେଇବି।" "ମୋତେ ଏକ ପଥ ଦିଅ, ହେ ପାହାଡ଼ର ନାଥ, ଅତିଥି ଭାବେ ଅନୁରୋଧ କରିଥିବା ଅନୁଯୋଗ ଦିଅ; ମୋ ପହଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।" "ତୁମ ପାଇଁ ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ନାହିଁ"—ଏହିପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ କହିଲେ; ତାପରେ ଋଷି ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଗେଇଲେ। ସେ ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରାଯାଇଥିଲା; ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କଲେ। କୈଟଭର ଦୁଇ ଦୁଷ୍ଟ ପୁତ୍ର, ଧର୍ମକୁ ବାଧା ଦେଇଥିବା ରାକ୍ଷସ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଓ ପିପ୍ପଳା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ରୂପ ନେଲେ, ପିପ୍ପଳା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଦୁଇଜଣ ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ଚାହିଥିବା ରୂପ ନେଲେ: ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ ଭାବେ, ପିପ୍ପଳା ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପରେ। ଏହି ଦୁଇଜଣ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତପସ୍ୱୀମାନେକୁ ତ୍ରାସ ଦେଇଥିଲେ; ଯେଉଁଠି କେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଉପରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେ ଗଛ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଯାଉଥିଲା। ପିପ୍ପଳା, ସାମ ବେଦର ଗାୟକ ଭାବେ ହେଇ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ ଖାଇଯାଉଥିଲେ; ଏହିପରି ଆଜି ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସାମଗା ବହୁତ ନିର୍ମମ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହ୍ରାସ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ଋଷିମାନେ ଏହି ଦୁଇଜଣ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷି ଦଳ ଶନିଦେବ, ମନ୍ଦ ଗତିରେ ଚାଲୁଥିବା, ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ତପସ୍ୱୀ, ତାଙ୍କୁ ଏହି ରାକ୍ଷସ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ। ଶନିଦେବ ଋଷିମାନେକୁ କହିଲେ: "ମୋର ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାରିବି; ଯଦି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୁଁ ଅସମର୍ଥ।" ଋଷିମାନେ ପୁନି କହିଲେ: "ମୁଁ ତୁମକୁ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା ଦେଇବି।" ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହିପରି କହିଲାପରେ, ଶନିଦେବ ତାଙ୍କୁ "ଏହିପରି ହେଉ" କହିଲେ। ଶନିଦେବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ରାକ୍ଷସ ଉପରେ ଗଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ପରିକ୍ରମା କରିବା ସମୟରେ, ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ମାୟାରେ ତାଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଭାବି, ଖାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।