ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଦେବତାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦେଉଳ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଠାଯିଥିଲେ, ସେଥିପାଇଁ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ତୁମେ ଆମର ଶତ୍ରୁ ହେଉ।” ଏହି ଦିନଠାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେବତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ହେଲେ। ଏଠିରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ଏକ ମାୟାମୟ ଘୋଡ଼ୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ “ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେଉ” ବୋଲି ସ୍ନାନ କରାଇ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଏହି ଅଭିଷେକର ଜଳ ହେଉଛି ଜଣାଶୁଣା ବଡ଼ବା ନଦୀ। ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗକୁ ‘ମହାନଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ‘ବଡ଼ବାସଙ୍ଗମ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ୍ ମହାନଳ ଅଛନ୍ତି, ସେହି ସ୍ଥାନ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହଜାର ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନୁସ୍ମୃତି କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହାକୁ ‘ଆତ୍ମତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନର ନାଥ ଶିବ ନିବାସ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଡଟ୍ଟ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ହରଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଭାଇ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନମ୍ରତା ସହିତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ କିପରି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବି? କାହାଙ୍କୁ ପଚାରିବି, କେଉଁଠାକୁ ଯିବି?” ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଧ୍ୟାନ କଲେ ଓ କହିଲେ, “ବେଟା, ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ, ଏଠାରେ ମହେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବ।” ‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି ଡଟ୍ଟ ଶୁଧ ଓ ନିୟମିତ ହୋଇ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ। ତାଳି ମେଳାଇ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହ ବନ୍ଦନା କଲେ—“ମୁଁ ସଂସାର ରୂପ ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ିଛି, ଭାଗ୍ୟବଶତ ମୋ ମନ ମୋହ ରେ ଢାକିଯାଇଛି, ଦୁଃଖର ଦଳଦଳରେ ଡୁବିଛି, ଅଜ୍ଞାନ ରୂପ ଅନ୍ଧକାରରେ ଘେରାଯାଇଛି; ହେ ଦେବଦେବ, ମୁଁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଘାୟଲ ହୋଇଛି, ପାପ ଚିନ୍ତାର କ୍ଷୁର ଦ୍ୱାରା ଛିନ୍ଦ୍ରିତ, ପାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ତାପରେ ଦହିଯାଇଛି, ଦୁର୍ବଳ; ହେ ସୋମନାଥ, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର। ମୁଁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧା, ରୋଗର ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ, ମୃତ୍ୟୁ ରୂପ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ, ଭୟଭୀତ; ହେ ଶମ୍ଭୁ, କଣ କରିବି? ଭାବ ଅଭାବ, ତୃଷ୍ଣା ଭୂକ୍ଷା, କାମ ଅନ୍ଧକାର, ଜରା ବୃଦ୍ଧିରେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ; ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆଜି ଦୟାଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋ ଦଶା ଦେଖ। କାମ, କ୍ରୋଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ମାୟା, ଅଭିମାନ ଓ ବହୁତ ପାପ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିଧ୍ୱଂସିତ; ହେ ପ୍ରଭୁ, ରକ୍ଷକ ଭଳି ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦୂର କର। ଏହି ସତ୍ୟ, ଏକମାତ୍ର ତୁମେ ହିଁ ଶରଣାଗତଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କର; ହେ ସୋମନାଥ, ତୁମ୍ବିନା ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଦୟାର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେନାହିଁ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ମୋହ, ଦୁଃଖ, ଅଜ୍ଞାନ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ରୋଗ, କାମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଏଠି ରହିଯାଏ। ମୋ ପାଖରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ, ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତେଣୁ ହେ ଶରଣ, ଶୀଘ୍ର ‘ସୋମ’ ଶବ୍ଦଟିକୁ ମୋ ହୃଦୟରେ ରଖ। ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଚାହେନାହିଁ, ହେ ସୋମନାଥ, ମୋ ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ତୁମ ମଙ୍ଗଳମୟ ଚରଣ ଥିବାକୁ ମାଗୁଛି—ଏଥିରେ ଚିନ୍ତା କରି ଦିଅ। ମୁଁ ତୁମେ ପାଖରେ ପାପୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣ; ଯେଉଁଠି ‘ଶିବ’ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ, ହେ ସୋମନାଥ, ସେଉଁଠି ମୋ ନିବାସ ହେଉ। ହେ ଗୌରୀନାଥ, ଶଙ୍କର, ସୋମନାଥ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, କରୁଣାସାଗର, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା—ଯେଉଁଠି ତୁମକୁ ‘ସତ୍ୟ’ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଧର୍ମିକମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତୁ। ଅତ୍ରିଙ୍କ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେହି ଯୋଗୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦାତା, ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ତୁମକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ମୋକ୍ଷ, ବହୁତ ଭୋଗ ଏବଂ ତୀର୍ଥର ମହିମା ଦେଉଛି; ଏହି ଵରକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ୍ତି।” ‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି ଶମ୍ଭୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ସେହି ଦିନଠାରୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ଆତ୍ମତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଦାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ, ହେ ନାରଦ। ଏଵେ ଆଶ୍ୱତ୍ଥ ତୀର୍ଥ ଓ ପିପ୍ପଳ ତୀର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା, ଏବେ ଉତ୍ତର ଦିଗର ମଣ୍ଡତୀର୍ଥ ଓ ତାହାର ମହିମା ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ନାଥ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ହଜାର ଋଷିଙ୍କ ସହ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଗଛ ଥିଲା। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଶତଶଖ ଶୃଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ, ମେରୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରୁଥିଲା; ଲୋପାମୁଦ୍ରାଙ୍କ ପତି ସେହି ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ, ତାପରେ ପାହାଡ଼କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଦେବତାଙ୍କ କାମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତଥ୍ୟଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଉଛି। ହେ ପାହାଡ଼, ମୋତେ ପଥ ଦିଅ, ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର କର; ମୋ ପହଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋତେ ଏଠି ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।” ବିନ୍ଧ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ।” ତାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ତାଙ୍କ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷ ପୂରା ଯଜ୍ଞ କଲେ। କୈଟଭଙ୍କ ଦୁଇ ଅପବିତ୍ର ପୁଅ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଓ ପିପ୍ପଳ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ରୋଧ କରୁଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ପିପ୍ପଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଦୁଇଁଝଣେ ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ ମନରେ ଦୁଷ୍ଟ, ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ: ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ ଭାବେ, ପିପ୍ପଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ।