ନାରଦ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାନକାରୀ ଋଷିମାନେ, ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ବଶ କରିଥିବା ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସହିତ, ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ସେମାନେ କେବଳ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାତ୍ରପାତ୍ର ଏବଂ ଉପକରଣ ଛାଡ଼ି, ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ । ସେଠାରେ, ସ୍ନାନ କରି, ସେମାନେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗଲେ; ହସ୍ତ ଯୋଗ କରି, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୋମନାଥଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ । ସେ ଲୋକ, ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଖେଳ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରୀ, ଅସତ୍ ଓ ସତ୍ରୁ ବିରକ୍ତ, ସେହି ସୋମନାଥଙ୍କ ଶରଣକୁ ନେଉଛି । ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଉଛି, ଯିଏ କେବଳ ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରରେ ସମସ୍ତ କିଛି ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି । ମୁଁ ମହାଅଗ୍ନିର ଦେବ, ବିଶାଳ ରୂପ ଧାରୀ, ମହାସର୍ପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ନେଉଛି । ତାପରେ, କୃପାମୟ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ: “ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ ।” ଋଷିମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କହିଲେ: “ଦେବେଶ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କରୁ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଯେଉଁଯାଏଁ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବ, ଆମ ଓ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ।” ତେଣୁ, ଏହିପରି ତ୍ରିନେତ୍ର, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶିବ, ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ସହାୟୀ କରି, ଋଷିମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରାଇଦେଲେ । ଏହିପରେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ନେବାକୁ ଆସିଲେ । ଋଷିମାନେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ, ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ଦେବମାନୋଁକୁ କହିଲେ: “ରାକ୍ଷସମାନେ ଆମର ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ କରିବାକୁ ପଠାଯାଇଥିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ହେଉନ୍ତୁ ।” ସେଠାଠାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ହେଇଗଲେ । ତାଁଠାରେ, ଦେବମାନେ ଓ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ମିଶି, ମାୟାଶକ୍ତିର ଅଶ୍ୱ (ଅଶ୍ୱା) ସୃଷ୍ଟି କଲେ । “ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହୁଅ,” ବୋଲି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ; ଅଭିଷେକର ଜଳ ହେଲା ବଡ଼ବା ନଦୀ । ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ଥାପିତ ଲିଙ୍ଗ ‘ମହାନଳ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହିଠାରୁ, ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ‘ବଡ଼ବାସଙ୍ଗମ’ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲା । ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ୍ ମହାନଳ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ; ଉଭୟ କୂଳରେ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ‘ଆତ୍ମତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି । ଏଠାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନର ଦେବ, ଶିବ, ବିରାଜିତ । ସେଉଁଠି, ଡ଼ଟ୍ଟା, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ହରଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଭାଇ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ବିନୟ ସହ ପ୍ରଣାମ କରି, ପଚାରିଲେ: “ମୁଁ କେମିତି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବି? କାହାଙ୍କୁ ପଚାରିବି, କେଉଁଠାକୁ ଯିବି?” ଅତ୍ରି, ପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଧ୍ୟାନ କରି, କହିଲେ: “ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଗୌତମୀ ତୀରକୁ ଯାଅ; ସେଠାରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବ ।” ଡ଼ଟ୍ଟା କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ତୁ,” ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମିତ ହୋଇ, ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଗଲେ; ହସ୍ତ ଯୋଗ କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ । ସେ କହିଲେ: “ମୁଁ ସଂସାର ରୂପ ଅନ୍ଧକୂପରେ ପଡ଼ିଛି, ଭାଗ୍ୟବଶତ ମୋର ମନ ମୋହରେ ଢାକିଯାଇଛି, ଦୁଃଖର କାଦାରେ ତଳିଗଲି, ଅଜ୍ଞାନ ନାମକ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଛି; ଦେବେଶ, ମୁଁ ପରମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ । ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତ୍ରିଶୂଳରେ ଆହତ, ପାପର ଚିନ୍ତାର କଟାରେ ବିଛିନ୍ନ, ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ତାପରେ ଦଗ୍ଧ, ଅତିଶୟ କ୍ଳାନ୍ତ—ହେ ସୋମନାଥ, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ । ଦରିଦ୍ରତାର ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବନ୍ଧିତ, ରୋଗର ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ, ମୃତ୍ୟୁ ସର୍ପରେ ଗ୍ରସିତ, ଭୟଭୀତ—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି, ଶମ୍ଭୁ? ସତ୍-ଅସତ୍, ତୃଷ୍ଣା-ଭକ୍ଷା, କାମ-ତମ, ଜରା-ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ, ଦୟା ସହ ଆଜି ମୋ ଅବସ୍ଥା ଦେଖନ୍ତୁ । କାମ, କ୍ରୋଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା, କପଟ, ମାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ମୁଁ ଆକ୍ରାନ୍ତ—ପାଳକ ଭଳି, ମୋର ଶତ୍ରୁମାନୋଁକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ । ଏହି ଜଗତରେ, ତୁମ୍ବିନା ଅନ୍ୟ କେହି ପତିତ ଜନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିପାରେନାହିଁ; ସୋମନାଥ, ମୋ ପାଇଁ ଦୟାର ଏକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ଯେଉଁଯାଏଁ ମୁଁ ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ କୁହେନି, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ମୋହ, ଦୁଃଖ, ଅଜ୍ଞାନ, ଦରିଦ୍ରତା, ରୋଗ, ଆସକ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଏଠାରେ ରହିଥାଏ । ମୋର କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ, ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ତେଣୁ, ଶରଣାଗତ ଭଳି, ଶୀଘ୍ର ମୋ ହୃଦୟରେ ‘ସୋମ’ ଶବ୍ଦ ରଖନ୍ତୁ । ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶାସନ ଚାହେଁନି; ସୋମନାଥ, ମୋ ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ତୁମର ମଙ୍ଗଳମୟ ପାଦପଦ୍ମ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ—ଏହା ଦୟାକରି ଦିଅନ୍ତୁ । ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ପାପୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣନ୍ତୁ; ଯେଉଁଠାରେ ‘ଶିବ’ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ, ତାଁଠି ସୋମନାଥ, ମୋର ନିବାସ ହେଉ । ଗୌରୀପତି, ଶଙ୍କର, ସୋମନାଥ, ବିଶ୍ୱନାଥ, କୃପାସାଗର, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା—ଯେଉଁଠାରେ ‘ସତ୍ୟ’ ବୋଲି ତୁମେ ପ୍ରଶଂସିତ, ସେଠାରେ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କର ନିବାସ ହେଉ । ଅତ୍ରିଙ୍କ ଏହି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ଭଗବାନ ହରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଯୋଗୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ବରଦାତା, ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା । ତୁମକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ମୋକ୍ଷ, ସମୃଦ୍ଧ ଭୋଗ ଏବଂ ଏହି ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଉଛି; ଏହି ବର ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ କରନ୍ତି ।” ଶମ୍ଭୁ ‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି, ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ । ଏହିଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ‘ଆତ୍ମତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ, ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ, ନାରଦ । ଏଉଁପରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ତୀର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା, ପିପ୍ପଳ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ; ଏବେ ଉତ୍ତର ଦିଗର ମନ୍ଦତୀର୍ଥ ଓ ତାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ କଥା ଶୁଣ ।