ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ମହାନଳ ବା ବଡ଼ବାନଳର ବିବର୍ଣ୍ତନା ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଅଗ୍ନି ଦେବତା ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଏ ଏବଂ ନଦୀଟି ବଡ଼ବା ନାମରେ ପରିଚିତ। ପୂର୍ବକାଳରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏକ ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଦୋଷ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ସେହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ବି ଜୟ କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେଇ ଥିଲେ, ଏବଂ କୌଣସି ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁନଥିଲେ, କେବଳ ପଶୁମାନେ ବଦଳ ହେଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି ସ୍ୱର୍ଗ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଭରିଯାଇଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଲୋକେ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଦାନବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯାଅ, ଏହି ମହା ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ଵଂସ କର।” ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ଦାନବମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହା କରିଲେ ଆମ ପ୍ରୟୋଜନ କ’ଣ? କୌଣସି କାରଣ ବିନା କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ।” ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଧ ଅଂଶ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପାଇବା। ତେଣୁ ଯାଅ ଏବଂ ଏହି ବୃହତ୍ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଧ୍ଵଂସ କର।” ଏହି ଆଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଦାନବ ତୁରନ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଘଟଣା ଜାଣି, ଋଷିମାନେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆମେ କ’ଣ କରିବା? ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦାନବମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।” ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ସମସ୍ତ ନୈମିଷାରଣ୍ୟବାସୀ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିବା ଉପାସକମାନେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଦୂତିଆ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତେ ମହାଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଯିଏ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଲୀଳାରେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ତିନି ଲୋକଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ନିୟନ୍ତା, ସେହି ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି, ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଆମେ ଶରଣ ନେଉଛୁ। ଯିଏ ଚିନ୍ତାମାତ୍ରେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ମହାଅଗ୍ନି ମୂର୍ତ୍ତି ଶିବ, ମହାସର୍ପ ଭୂଷିତ, ତାଙ୍କୁ ଆମେ ଶରଣ ନେଉଛୁ।” ତାପରେ ଭଗବାନ ଶିବ କହିଲେ, “ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ।” ଋଷିମାନେ ନମ୍ରତାରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଆତଙ୍କରୁ ଆମେ ଭୟଭୀତ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଆମକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତୁ।” ତେଣୁ ତ୍ରିନେତ୍ର, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ କରି ଯଜ୍ଞକୁ ସଫଳ କରାଇଦେଲେ। ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ହିସ୍ସା ପାଇଁ ଆସିଲେ। ଋଷିମାନେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାକ୍ଷସମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ ପାଇଁ ପଠାଯାଇଥିଲେ, ଏହିଠୁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ତୁମର ଶତ୍ରୁ ହେଉ।” ସେହି ଦିନଠାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ହେଲେ। ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଏକ ମାୟାମୟୀ ଅଶ୍ୱୀନୀ ମାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ “ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉ” ବୋଲି ଅଭିଷେକ କଲେ। ଅଭିଷେକର ଜଳ ବଡ଼ବା ନଦୀ ରୂପେ ପରିଚିତ ହେଲା। ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ମହାନଳ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା ଏବଂ ସେଠିଏଁଠାରେ ବଡ଼ବାସଙ୍ଗମ ନାମରେ ତୀର୍ଥ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲା। ଏଠିଏଁଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ମହାନଳ ବିରାଜମାନ, ସେଠି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଁ ମିଳେ। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହଜାର ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ତୀର୍ଥ ଆତ୍ମତୀର୍ଥ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠି ଜ୍ଞାନର ଦେବ ଶିବ ବିରାଜିଥିବା ସ୍ଥାନ। ଏଠାରେ ଦତ୍ତ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ହରଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଭାଇ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କ ବାପା ଅତ୍ରିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ କିପରି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବି? କାହା ପାଖକୁ ଯିବି ଏବଂ କଉଁଠି ଯିବି?” ଅତ୍ରି ମୁନି ପୁତ୍ରଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେଠି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କର। ଯେତେବେଳେ ତିନି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବ।” ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଦତ୍ତ ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ସଂଯମୀ ଭାବେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି ଭକ୍ତିରେ ଶଂକରଙ୍କ ଉପାସନା କରି ସ୍ନିଗ୍ଧ ହୃଦୟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: “ମୁଁ ସଂସାର ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଛି, ଭାଗ୍ୟରେ ମୋର ଭ୍ରମ ଅଛି, ଦୁଃଖର କୀଚକୁଣ୍ଡରେ ଡୁବିଛି, ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ। ଦେବଦେବ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପଲବ୍ଧି କରିପାରୁନାହିଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତ୍ରିଶୂଳରେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ, ପାପ ଚିନ୍ତାର ତୀର ଦ୍ୱାରା ଛିନ୍ନ, ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ତାପରେ ଦଗ୍ଧ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ—ହେ ସୋମନାଥ, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର। ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବନ୍ଧିତ, ରୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ, ମୃତ୍ୟୁ ସର୍ପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଭୟଭୀତ—ହେ ଶମ୍ଭୁ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୁଁ ସତ୍ତା-ନାସ୍ତି, ତୃଷ୍ଣା-ଭୁକ, ରାଗ-ତମ, ଜରା-ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଅତି କ୍ଲିଷ୍ଟ। ଦେବ, ଆଜି ଦୟାର ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅ। କାମ, କ୍ରୋଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ମାନ, ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅନ୍ୟନ୍ୟ ଭାବେ ଦୁଃଖିତ—ପାଳକ ଭଳି ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦୂର କର। ଏହି ସତ୍ୟ ଯେ, ଏକ ଦୟାମୟ ଦୁଃଖହର କିଏ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ତୁମ୍ଭିନା, ହେ ସୋମନାଥ, ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଦୟାର କଥା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁନାହିଁ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ମୋହ, ଦୁଃଖ, ଅଜ୍ଞାନ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ରୋଗ, ଇଚ୍ଛା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଏଠି ରହିଯାଏ। ମୋ ପାଖରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ, ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ମୁଁ ଦୟାର ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନି। ତେଣୁ ହେ ଶରଣ, ଶୀଘ୍ର ‘ସୋମ’ ଶବ୍ଦକୁ ମୋ ହୃଦୟରେ ବସାଇଦିଅ।