ଶେଷନାଗଙ୍କୁ ମହାଦେବ ଏକ ତ୍ରିଶୂଳ ଦେଇ କହିଲେ, “ଏହି ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ବିନାଶ କର।” ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ସାପମାନେକୁ ତ୍ରିଶୂଳ ବ୍ୟବହାର କରିବା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ତା’ପରେ ଶେଷ ରସାତଳକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ସହ ବିଗ୍ରହ କଲେ। ତ୍ରିଶୂଳର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଦৈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ବିନାଶ କଲେ। ଏହା ପରେ ଦେବତା ପୁଣି ଶେଷଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ହରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଲେ। ଶେଷ ମହାନାଗ ସେଇ ପଥରେ ଯାଇ ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ରସାତଳରୁ ବାହାରିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ଗୁହା ଦେଖାଦେଲା। ଏହି ଗୁହାର ଭିତରୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳ, ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ, ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ସେହି ଜଳ ଗଙ୍ଗା ରୂପେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମ ନିକଟରେ ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବିସ୍ତୃତ ଏକ ସ୍ନାନକୁଣ୍ଡ ଦେଖାଦେଲା। ସେଠାରେ ନାଗ ଏକ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହିଠାରେ ଜଳ ଉଷ୍ଣ ହେଲା ଓ ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମ ହେଲା। ଶେଷ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ପାତାଳ ଲୋକ ଶିବଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଓ ସେଠାକୁ ଗଲେ। ସେଇ ସମୟରୁ, ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ‘ନାଗତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ରୋଗ-ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ କରେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ପବିତ୍ର, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣନ୍ତି, ପଢନ୍ତି କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ହେ ମହାମୁନି, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଯେଉଁଠାରେ ଶେଷ ପ୍ରଭୁ ଓ ଶିବ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିବେ, ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ଶତାଧିକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଏହା ‘ମହାନଳ’ ଭାବେ ଓ ‘ବଡ଼ବାନଳ’ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏଠାରେ ମହାଅଗ୍ନି ଦେବତା ଓ ନଦୀ ‘ବଡ଼ବା’ ଭାବେ ପରିଚିତ। ହେ ପୁତ୍ର, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଦୋଷକୁ ଦୂର କରେ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ବଶ କରିଦେଲେ। ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ବଶୀକୃତ ମୃତ୍ୟୁ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ, ଜଙ୍ଗମ କିମ୍ବା ସ୍ଥାବର କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ମରୁନଥିଲେ—କେବଳ ପଶୁମାନେ ବ୍ୟତୀତ। ମଣିଷମାନେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଦେଖି, ସ୍ୱର୍ଗ ଖାଲି ହେଲା ଓ ପୃଥିବୀ ଭରିଗଲା, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଉପେକ୍ଷା କରାଯାଇଲା, ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ। “ଯାଅ, ସେଇ ଋଷିମାନେଙ୍କର ବଡ଼ ଯଜ୍ଞକୁ ବିନାଶ କର।” ଦେବତାଙ୍କ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଦାନବମାନେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ଆମେ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ କରିବୁ, କିନ୍ତୁ ଏଥିରୁ ଆମ ପ୍ରୟୋଜନ କ’ଣ? କୌଣସି କାରଣ ବିନା କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।” ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶ ତୁମମାନେ ପାଇବେ।” ଏହିପରି କହି, ସେମାନେ ଋଷିମାନେଙ୍କ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞକୁ ଯିବାକୁ ଦେଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦାନବ ତୁରନ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ, ଯଥା ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ ପାଇଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଜାଣି, ଋଷିମାନେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ? ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦାନବମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି।” ମୃତ୍ୟୁ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ବାସିନ୍ଦା ଓ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ବଶ କରିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଦୂତରେ ଗୌତମୀ ନଦୀ ତଟକୁ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହେଲେ, ହସ୍ତଯୋଗେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। “ଯିଏ ଲୀଳାରେ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ନିୟମକ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ସଦ୍-ଅସଦ୍-ଅତୀତ, ସେଇ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ଶିବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯିଏ ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ସଂହାର କରନ୍ତି। ମହାଅଗ୍ନିର ଦେବତା, ବିରାଟ୍ ସ୍ୱରୂପୀ, ମହାନାଗ ଭୂଷିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶିବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି।” ତେବେ, ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ହେ ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ।” “ହେ ଦେବେଶ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି; ଯଜ୍ଞ ଓ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଯବତ୍ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ହେଉନାହିଁ।” ତେଣୁ, ତ୍ରିନୟନ, ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ କରି, ଋଷିମାନେଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରାଇଲେ। ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଅଂଶ ନେବାକୁ ଆସିଲେ; ଋଷିମାନେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଯେହେତୁ ଆମର ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ ପାଇଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଠାଯାଇଥିଲେ, ତେଣୁ ଏଠାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ହେଲେ।” ସେଠାରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଶୁଭ୍ର ଋଷିମାନେ ମିଶି ମାୟାମୟୀ ଅଶ୍ୱୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। “ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉ,” ବୋଲି ସେମାନେ ଅଭିଷେକ କଲେ; ଅଭିଷେକର ଜଳ ବଡ଼ବା ନଦୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା। ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ‘ମହାନଳ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା; ଏହିଠାରୁ, ସେଠିକୁ ‘ବଡ଼ବାସଙ୍ଗମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ମହାନଳ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଥିବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ; ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେଠି ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ଆତ୍ମତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଜନମାନେକୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଏଠି ଶିବ, ଜ୍ଞାନର ଦେବତା, ବସିବା କଥା ମୁଁ କହିବି। ତିଁ ଦତ୍ତ ଭାବେ ଓ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ, ହରଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଭାଇ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେ ନମ୍ରତା ସହିତ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ— “ମୁଁ କିପରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବି? କାହାକୁ ପଚାରିବି? କେଉଁଠାକୁ ଯିବି?” ପୁତ୍ରଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଅତ୍ରି ଧ୍ୟାନ କରି, ଏପରି କହିଲେ— “ମୋ ପୁତ୍ର, ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ, ସେଠାରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର; ସେଇ ଖୁସି ହେଲେ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇବ।