ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଶେଷତୀର୍ଥର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଏପରି: ମହାନ ନାଗ ଶେଷ, ଯିଏ ରସାତଳର ମହାନ୍ତ, ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନଙ୍କ ସହିତ ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଶେଷଙ୍କୁ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ ସନ୍ତାନମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରସାତଳକୁ ପୂର୍ବରୁ ଗଲେ, ସେଉଁଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ତାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହି ଅପମାନରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଶେଷ ମୋତେ କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଓ ମୋତେ ଏହି ରସାତଳ ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋତେ ସ୍ଥାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି। ସେଥିପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।" ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି—"ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ। ସେଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର; ତେବେ ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।" ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶେଷ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି, ହାତ ଜୋଡି ଦେବଦେବୀଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—"ତିନି ଲୋକଙ୍କ ନାଥ, ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶକ, ପ୍ରଥମ ସ୍ରଷ୍ଟା, ତିନି ଲୋକର ମୂର୍ତ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ହେ ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ, ସଂହାରକ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଜଳର ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ସେହି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ସମସ୍ତ ରୂପରେ, ସମୟ ରୂପେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷା କର, ଶଙ୍କର, ସୋମନାଥ, ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ, ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର।" ମହେଶ୍ୱର ଏହି ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଶେଷଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ବର ଦେଲେ—ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ବର। ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଏକ ତ୍ରିଶୂଳ ଦେଇ କହିଲେ—"ଏହି ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କର।" ଏହା ପରେ ଶିବ ଶେଷ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ତ୍ରିଶୂଳ ବ୍ୟବହାର ଶିଖାଇଲେ। ଶେଷ ପୁନର୍ବାର ରସାତଳକୁ ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ କଲେ। ତାପରେ, ଶେଷ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ହରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପୁନି ଫେରିଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ଦେବ ରସାତଳରୁ ବାହାରିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ଗୁହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ଗୁହାର ତଳୁଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ବହିଲା। ସେହି ଜଳ ଗଙ୍ଗା ହେଲା, ଏବଂ ଦେବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ବିଶାଳ ପୋଖରୀ ମଧ୍ୟ ହେଲା। ସେଠାରେ ଶେଷ ଏକ ବଳିଦାନ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ସଦା ବିରାଜିଥାଏ। ଏହିଠାରେ ଜଳ ଉଷ୍ଣ ହେଲା ଓ ଗଙ୍ଗା ସଂଗମ ହେଲା। ଦେବଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବଙ୍କ ଠାରୁ ଶେଷ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ପାତାଳ ଲୋକ ପାଇଲେ ଓ ସେଉଁଠାରେ ଗଲେ। ସେହି ସମୟରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ନାଗତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ରୋଗ ଓ ଦରିଦ୍ରତା ଦୂର କରେ। ଏହି ତୀର୍ଥ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିରେ ଶୁଣନ୍ତି, ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ମନେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଶେଷ ପ୍ରଭୁ ଓ ଶିବ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଠି ୨୧ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ଶତଧିକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଫଳଦାୟି। ଏହି ସମୟରେ, ମହାନଳ ବା ବଡବାନଳ ନାମକ ଏକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଦେବତା ଓ ନଦୀ ବଡବା ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ତୀର୍ଥ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଦୋଷ ଦୂର କରେ। ପୂର୍ବକାଳରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ମୁନିମାନେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ—ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁନଥିଲେ—ସ୍ଥାବର ଚଳ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଅମର ହେଉଥିଲେ, କେବଳ ପଶୁମାନେ ଛାଡ଼ି। ଏଭଳି ହେଉଥିବାବେଳେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଖାଲି ଓ ପୃଥିବୀ ଭରିଯାଇଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁ ଅବହେଳିତ ହେଉଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଯାଅ, ସେହି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କର।" ଦାନବମାନେ ପଚାରିଲେ—"ଏହା କରିବାରୁ ଆମେ କ’ଣ ପାଇବା? କାରଣ ବିନା କିଛି ହୁଏନାହିଁ।" ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—"ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଦ୍ଧ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ମିଳିବ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦାନବ ଶୀଘ୍ର ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ, ତାହାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ। ଏହି ଘଟଣା ଜାଣି, ମୁନିମାନେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ଦେଖ, ଦାନବମାନେ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଆମେ କ’ଣ କରିବା?" ତେବେ ସମସ୍ତ ନୈମିଷାରଣ୍ୟବାସୀ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ସହିତ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଅଗ୍ନି ନେଇ, ଗୌତମୀ ନଦୀପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଚଳିଗଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସ୍ତୁତି କଲେ—"ଯିଏ ଲୀଳାରେ ବିଶ୍ୱ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ସ୍ରଷ୍ଟା ଓ ବିଧାତା, ସ୍ବରୂପେ ବିଶ୍ୱମୟ, ଅସତ୍-ସତ୍ ଉପରେ ଅତିତ, ସେହି ସୋମନାଥଙ୍କୁ ଆମେ ଶରଣ ନେଉଛୁ। ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛୁ, ଯିଏ ଇଚ୍ଛାରେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ସଂହାର କରନ୍ତି। ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛୁ, ମହାନଳ ଦେବ, ବଡ଼ ପ୍ରାକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମହାନାଗ ଭୂଷିତ।" ତେବେ, ଭଗବାନ କହିଲେ—"ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ।" ମୁନିମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ—"ଦେବ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଭୟ ଉପସ୍ଥିତ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" ତେବେ ତ୍ରିନେତ୍ର, ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ କରି, ମୁନିମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରିଦେଲେ। ଏହା ପରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ନେବାକୁ ଆସିଲେ। ମୁନିମାନେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଦେବତାମାନେଂକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ... (ଏହିଭଳି ଶେଷତୀର୍ଥ ଓ ମହାନଳ ତୀର୍ଥର ପୂନ୍ୟ କଥା ପ୍ରଚାରିତ ହେଉଛି।