ଗଣେଶଙ୍କର କୃପା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଗଣେଶ ଭଗବାନ୍, ଯିଏ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କୁ ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମନୋରଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଯେଉଁବେଳେ ସେମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଖି ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେହି ଶୁଭ ଗଣେଶଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ସଦା ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି, ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ, ଯୁଦ୍ଧ, ସ୍ତୁତି, ପ୍ରଣାମ, ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପିତାଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ସେ ସବୁବେଳେ ବିଜୟୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥାନ୍ତି। ପୁରାତନ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ଗଣେଶ ସେମାନଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ଲାଭ କରିଥିଲେ ଏବଂ ପୁନଃ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଦୂର କରିଥିଲେ। ଏମିତି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ବିଘ୍ନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଗଣେଶ ପୁନି ଦେବତାମାନେଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁଁ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରିବି।" ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଗଣେଶ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ଓ ସଂଯମ ସହ ଏହି ସ୍ତୁତି କରିବେ, ସେମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ କେବେ ଆସିବ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିବେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାମନା ସଫଳ ହେବ।" ଏହି ଶୁଣି ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, "ଏହିପରି ହେଉ।" ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପରେ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ସମୟରୁ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ବିଘ୍ନମୁକ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଶେଷ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଭଳି: ଶେଷ, ମହାନ ନାଗ ଓ ରସାତଳର ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ନାଗମାନେ ସହିତ ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ ଜନିତ ଅସୁରମାନେ ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନାଗରାଜ ଶେଷଙ୍କୁ ବାହାର କରିଦେଲେ। ଦୁଃଖିତ ଶେଷ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି କହିଲେ, "ତୁମେ ରସାତଳ ମୋତେ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ଦେଇଛ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋତେ ସ୍ଥାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଆସିଛି।" ତା'ପରେ ମୁଁ ଶେଷଙ୍କୁ କହିଲି, "ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀପାଖକୁ ଯାଅ; ସେଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ତୁମ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇବା।" ଏହି ଉପଦେଶ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଶେଷ ଗଙ୍ଗାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଦେବତାମାନେର ସ୍ୱାମୀ ଶିବଙ୍କୁ ହସ୍ତ ଯୋଡି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: "ତିନି ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗକାରୀ, ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ଆକାର; ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ, ସଂହାରକର୍ତ୍ତା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ ଆକାର; ସମସ୍ତ ରୂପର ଅଧିଶ୍ୱର, କାଳ ରୂପ ଶଙ୍କର, ସୋମନାଥ, ସଂସାର ଭରଣକାରୀ, ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର।" ମହେଶ୍ୱର ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଶେଷଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦେଲେ। ଶିବ ଏକ ତ୍ରିଶୂଳ ଦେଇ କହିଲେ, "ଏହି ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ବିନାଶ କର।" ଏବଂ ତ୍ରିଶୂଳ ବ୍ୟବହାର ବିଷୟରେ ଶେଷ ଓ ନାଗମାନେକୁ ଶିବ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ତା'ପରେ ଶେଷ ରସାତଳକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ କଲେ। ପୁନି ଶେଷ ତାଙ୍କ ଦେବ ହରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସେହି ପଥେ ଫେରିଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ଦେବ ରସାତଳରୁ ବାହାରିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ଗୁହା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଏବଂ ସେହି ଗୁହାର ତଳରୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ପବିତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ଏହି ଜଳ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା ଏବଂ ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଚଉଡ଼ା ଦଳାବା ହେଲା। ସେଠାରେ ନାଗ ଏକ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ; ଏହିଠାରେ ଜଳ ଉଷ୍ଣ ହେଲା ଏବଂ ଗଙ୍ଗାର ସଂଗମ ହେଲା। ଶେଷ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଇଚ୍ଛିତ ପାତାଳ ଲୋକ ପାଇଲେ ଏବଂ ସେଠାକୁ ଗଲେ। ଏହି ସମୟରୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ନାଗତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ରୋଗ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ କରେ। ଏହି ତୀର୍ଥ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଦିଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ କହନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମାନ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶେଷ ସ୍ୱାମୀ ଓ ଶିବ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏଠି ୨୧ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଶତାଧିକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି। ମହାନଳ ତୀର୍ଥର କଥା ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମହାନଳ ବା ବଡ଼ବାନଳ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଅଗ୍ନି ଦେବତା ଓ ନଦୀ ବଡ଼ବା ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦୋଷ ଦୂର କରେ। ପୂର୍ବେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ବଡ଼ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ବଶ କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ବଶୀକୃତ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା। ସେତେବେଳେ କେହି ମରୁନାହାନ୍ତି—ସ୍ଥାବର କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗମ, କେବଳ ପଶୁମାନେ ଛାଡ଼ି, ମଣିଷମାନେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଦେଖି ସ୍ୱର୍ଗ ଖାଲି ହେଉଥିଲା ଓ ପୃଥିବୀ ଭରିଯାଉଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଉଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯାଅ, ଏହି ଋଷିମାନଙ୍କ ମହାଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କର।" ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଦାନବମାନେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଆମେ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବୁ, କିନ୍ତୁ ଏହାରୁ ଆମକୁ କ'ଣ ଲାଭ ମିଳିବ? କାରଣ ବିନା କିଛି ହୁଏନାହିଁ।" ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, "ଏହି ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଦ୍ଧ ତୁମମାନେ ପାଇବ।" ଏପରି ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦାନବ ଶୀଘ୍ର ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ, ଯଥା ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ଏହା ଜାଣି ଋଷିମାନେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଆମେ କଣ କରିବା? ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦାନବମାନେ ଏଠାକୁ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।