ପ୍ରଭୁ ଶିବ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ କ୍ରିୟାତ୍ମକ, ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଅର୍ଥନାରେ ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ମୁଁ ଦେବି—ପ୍ରଧାନ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କୁ କହନ୍ତୁ।” ଦେବତାମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ଓ ବୃଷ ଧ୍ୱଜ ଶିବ, ଆସି ଦେମନମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆସୁଥିବା ଭୟକୁ ଦୂର କର; ଶତ୍ରୁମାନେ କୁ ନଷ୍ଟ କରି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର, କାରଣ ତୁମେ ତାଙ୍କର ନାଥ, ଓ ପ୍ରଭୁ।” ଦେବତାମାନେ ଏହି ଭଳି ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ଓ ଶମ୍ଭୁ, ତୁମେ ଅନାସ୍ଥାରେ ମିତ୍ର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥାନ୍ତି, ତେବେ ଦୁଃଖିତ ଜୀବମାନେ କ’ଣ କରିଥାନ୍ତି?” ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ ପରେ, ଶିବ ତୁରନ୍ତ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ଶଙ୍କର ଏବଂ ଦେବଦ୍ୱିଷୀ ଦେମନମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଶିବ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଇ ଅନ୍ଧକାର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ଲଳାଟରୁ ପସିନା ଝଡିପଡିଲା। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶିବ ଦେମନମାନେଙ୍କ ଦଳକୁ ନଷ୍ଟ କଲେ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି, ଅସୁରମାନେ ମେରୁ ପ୍ରସ୍ତର ଶିଖରରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଭାଗିଗଲେ। ହରା ଏଭଳି ଦେମନମାନେଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରି ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲେ, ଏବଂ ଭୟଭୀତ ଦେମନମାନେ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଭାଗିଗଲେ। ରୁଦ୍ର ରାଗାନ୍ଧ ହୋଇ ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ପଛୁଆ କଲେ; ଶମ୍ଭୁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ପସିନା ପୁଣି ଝଡିପଡିଲା। ଯେଉଁଠି ଶିବଙ୍କର ପସିନା ପୃଥିବୀରେ ପଡିଥିଲା, ସେଠି ଶିବର ରୂପ ଧାରଣ କରି ମାତୃମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସମସ୍ତ ମାତୃମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମେ ଅସୁରମାନେକୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ତାପରେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଦଳକୁ ନେଇ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ତଳଭୂମିକୁ ଯାଇଛନ୍ତି—ସମସ୍ତେ ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।” “ଯେଉଁଠି ଶତ୍ରୁମାନେ ଯାଉଛନ୍ତି, ମାତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ଭୟରେ ତଳଭୂମିକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ମାତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କ ସହିତ ତଳଭୂମିକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।” ତାପରେ ମାତୃମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦାଇତ୍ୟ ଦାନବମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ। ପୁଣି ଦେବତାମାନେ ଆସିଲେ, ଏବଂ ସେଇ ପଥରେ ମାତୃମାନେ ଯାଇଗଲେ; ଯେଉଁଠି ଯାଇଥିଲେ, ସେଉଁଠିଠୁ ପୁଣି ଫିରିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀର କୂଳରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ରହିଲେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତୃମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଦୁହେଁ ସେଠିଠୁ ବିଦାୟ ହେଲେ। ସେଠିଠି ବିଦାୟ ସ୍ଥାନଟି ଏକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର, ଯେଉଁଠି ମାତୃମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାତୃଙ୍କର ତୀର୍ଥ ଅଲଗା। ସେଠି ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ତଳଭୂମିକୁ ଯିବା ଗହ୍ୱର ଥିଲା; ଦେବତାମାନେ ମାତୃମାନେକୁ ଦୟା କରି ଦେଲେ, ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ପରି ଏହି ସଂସାରରେ ମାତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା ଦେବାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ। “ଯେପରି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା ମିଳେ, ସେପରି ମାତୃମାନେଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା ଦିଅ।” ଏହି କଥା କହି ଦେବତାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ମାତୃମାନେ ସେଠି ରହିଗଲେ। ଯେଉଁଠି ଦେବୀମାନେ ରହନ୍ତି, ସେଠି ମାତୃତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଦେବତାମାନେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ସେବା କରିବା ଉଚିତ—ମାନବ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ତ ଅଧିକ ଉଚିତ। ସେଠିଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପିତୃପୂଜା ଦେବା ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଶିବ କହିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ମାତୃତୀର୍ଥର କଥା ନିୟମିତ ଶୁଣି, ସ୍ମରଣ କରିବା କିମ୍ବା ପାଠ କରିଥାଏ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଏବଂ ସୁଖି ହେଉଥାଏ। ଏଠି ଆଉ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦିଏ। ଦେବତାମାନେ ଦଳ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଉଁଥିଲେ, ଦେମନମାନେ ତଳଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମାତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ମୋର ପଞ୍ଚମ ମୁଖ, ଭୟଙ୍କର ଗଧା ରୂପରେ, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ କହିଲା, “ଓ ଦେମନମାନେ, କାହିଁକି ଭାଗୁଛ? ତୁମେ ଭୟ କରନି। ଶୀଘ୍ର ଆସ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭକ୍ଷିବି!” ମୋତେ ଏଭଳି ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର! ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖ। ଚକ୍ରଧାରୀ, ଆପଣ ଏହି ମୁଣ୍ଡ କୁ ଚକ୍ରରେ କାଟିଦେବି।” ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ଯଦି ଏହି ମୁଣ୍ଡ କାଟାଯାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳକୁ ଭକ୍ଷିବ। ଏଠି ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ—ଦେବତାମାନେ, ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।” “ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ ଶିବ ଗଧାର ମୁଣ୍ଡ କାଟିବେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଧରିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁ, ଶମ୍ଭୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଭଳି ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ଆହ୍ୱାନିତ ହୋଇଛି।” ଏଠି ଏକ କ୍ଷଣିକ ବଳି, ଦୃଶ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କର୍ମକାରୀ ପାଇଁ ଫଳହୀନ; ଏହାର ଫଳ ନାହିଁ ବୋଲି ବିଶ୍ୱ ଜଣା ପରେ, ଜଟି ଫଳର ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ ଏବଂ ବିଶ୍ୱର କ୍ଷେମାର୍ଥରେ, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ନାଥ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ “ତଥାସ୍ତୁ” କହିଲେ। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ମୁଖ, ଭୟାନକ ଓ କେଶ ଉଠାଇଦେବା ଭଳି, ଦୁଷ୍ଟ ରୂପରେ, ନଖ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲା; ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ମୁଣ୍ଡ କୁ କ’ଣ ରଖିବା?” ଏଠି ଏଲା ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ମୁଣ୍ଡ କୁ ଧରିପାରିବିନାହିଁ; ମୁଁ ତଳଭୂମିକୁ ଯିବି।” ତାପରେ ସାଗର କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ଶୁଷ୍କ ହେଉଁ।” ପୁଣି, ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଦୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କୁ ଧରିବା ଉଚିତ।” ଯଦି ଏହି ମୁଣ୍ଡ କାଟାଯାଏ, ବିଶ୍ୱର ନାଶ ହେବ; ଯଦି ନାହିଁ କାଟାଯାଏ, ଦୁଷ୍ଟ ତ୍ରୁଟି ରହିଯିବ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଶିବ ସେ ମୁଣ୍ଡ କୁ ଧରିଲେ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ପବିତ୍ର ଗୌତମୀ ତୀରକୁ ଯାଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଓ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।