ସର୍ପରାଜଙ୍କ ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ବିନୟର ସହିତ "ତଥା" ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ । ସେ ନିଜ ପୁଣ୍ୟଶୀଳା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ଯେ କୌଣସି ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ଥିଲା । ପରେ, ସେ ନିଜ ପିତା, ମାତା ଓ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କଲେ । ଯେତେବେଳେ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ସେ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ ଦେଲେ । ତାପରେ, ସେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ସହ ଶିବଙ୍କ ସହରକୁ ଗଲେ । ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ "ନାଗତୀର୍ଥ" ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା । ଯେଉଁଠି ଭୋଗବତୀରେ ସର୍ପରାଜ ଦେବତା ବିରାଜିତ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ । ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାନ "ମାତୃତୀର୍ଥ" ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ଏକ ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ପାରୁନଥିଲେ । ତେବେ ମୁଁ ଦେବମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି, ହାତ ଯୋଡି ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ସ୍ତୁତି କଲି । ପରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମିଳି ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କଲେ, ଏବଂ ତାହାରୁ ହଲାହଳ ବିଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । ମହାପ୍ରଭୁ, ଏହି ବିଷ କିଏ ଖାଇପାରିବ ? କେବଳ ଆପଣ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିଲେ । ଯେଉଁ କାମଦେବଙ୍କୁ ହରି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେ କାମ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେଲେ । ଆପଣ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କରି ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ କଲେ ଓ ବିଷ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ କରିପାରିବ ? କେବଳ ନୀଳକଣ୍ଠ ଆପଣ ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ନେଲେ । ଏହା ଦେଖି ତିନିନେତ୍ରୀ ପ୍ରଭୁ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯାହା ଚାହ, ମୁଁ ଦେବି—ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା କୁହନ୍ତୁ ।" ତେବେ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, "ନନ୍ଦୀଧ୍ୱଜ, ଆସି ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଶତ୍ରୁମାନେ କୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତୁ ଓ ଦେବତାମାନେ କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ।" "ଶମ୍ଭୁ, ଯଦି ଆପଣ କାରଣ ବିନା ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ସାହାଯ୍ୟ ନ କରନ୍ତେ, ତେବେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କ’ଣ କରିଥାନ୍ତେ ?" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ତୁରନ୍ତ ଦେବଶତ୍ରୁମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ ଓ ଏଠାରେ ଦେବଶତ୍ରୁ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଯୁଦ୍ଧରେ ଶିବ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଇ ଅନ୍ଧକାର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଲାଲା ମାଥାରୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା । ଏହି ଅନ୍ଧକାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶିବ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କଲେ । ଏହା ଦେଖି, ଅସୁରମାନେ ମେରୁଶୃଙ୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଳାଇଲେ । ଏପରି ଭାବେ ହର ଦାନବମାନେ କୁ ନଶ୍ଟ କରି ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲେ ଓ ଭୟଭୀତ ଅସୁରମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଲେ । ଏପରି ରୁଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶତ୍ରୁମାନେ କୁ ଧାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଲାଲା ପୁଣି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା । ଯେଉଁଠି ଶିବଙ୍କ ଲାଲା ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠାରେ ଶିବର ରୂପ ଧାରଣ କରି ମାତୃମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ସେ ସମସ୍ତ ମାତୃମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆମେ ଦାନବମାନେ କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ ।" ଏହି ସମୟରେ ଭଗବାନ ଦେବତାମାନେ ସହିତ କହିଲେ, "ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଓ ତଳପାତାଳକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ ।" "ଯେଉଁଠି ଶତ୍ରୁମାନେ ଯିବେ, ମାତୃମାନେ ସେଠାକୁ ଯିବେ । ଯେମାନେ ଭୟରୁ ପାତାଳକୁ ଗଲେ, ତମେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଯିଅ ।" ଏହିପରି କହି, ସେ ମାତୃମାନେ ପୃଥିବୀ ଭେଦ କରି ପାତାଳକୁ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ କୁ ନଶ୍ଟ କଲେ । ପରେ, ଦେବତାମାନେ ପୁଣି ଆସିଲେ, ଏବଂ ସେଇ ପଥ ଦ୍ୱାରା ମାତୃମାନେ ବାହାରିଗଲେ । ଯେତେଦିନ ସେମାନେ ଯିଅଥିଲେ, ସେତେଦିନ ଫେରିଅଥିଲେ । ଦେବତାମାନେ ଗୌତମୀ ତଟରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ ରହିଲେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତୃମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ । ସେଠାରେ ମାତୃମାନେ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନ "ବିଜୟବର୍ଦ୍ଧକ କ୍ଷେତ୍ର" ଭାବେ ପରିଚିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାତୃଙ୍କ ତୀର୍ଥ ଅଲଗା । ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପାତାଳକୁ ଯିବା ଗୁହା ଥିଲା । ଦେବତାମାନେ ମାତୃମାନେ କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ ଯେ, "ଶିବଙ୍କ ପରି ସଂସାରରେ ତୁମେ ସଦା ପୂଜିତ ହେବ ।" "ମାତୃମାନେ ଦେଉଁଥିବା ପୂଜା ଶିବଙ୍କ ପରି ସଦା ହେଉ," ବୋଲି ଦେବତାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ଓ ମାତୃମାନେ ସେଠାରେ ରହିଲେ । ଯେଉଁଠି ଦେବୀମାନେ ବିରାଜିତ, ସେଠା ମାତୃତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ । ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେବା କରିବା ଉଚିତ, ତ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତ କଥା ଅଲଗା । ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପିତୃତର୍ପଣ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଶିବ ନିଜେ କହିଛନ୍ତି । ଏହି ମାତୃତୀର୍ଥ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଅଥବା ପଢ଼ିବା ଜନ୍ମ ଦୀର୍ଘ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ । ଏଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା "ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ" ଭାବେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ । ଏବେ, ଦେବସେନା ଦୃଢ଼ ଥିଲେ, ଦେବଶତ୍ରୁମାନେ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମାତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠାକୁ ଗଲେ । ମୋର ପଞ୍ଚମ ମୁଖ ଭୟଙ୍କର ଗଧାର ରୂପରେ ଦେବସେନା ମଧ୍ୟରେ କହିଲା, "ଅସୁରମାନେ, କାହିଁକି ପଳାଉଛ ? ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଦ୍ରୁତ ଆସ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାକୁ କ୍ଷଣେ ଭକ୍ଷଣ କରିଦେବି !" ମୋତେ ଏପରି ଭାବେ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ ! ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖ ।" "ଚକ୍ରଧାରୀ, ମୁଁ ଏହି ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେବି," ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ମୁଣ୍ଡ କାଟାଯିବ, ତେବେ ଏହା ସମସ୍ତ ଚଳଅଚଳକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିଦେବ । ତେଣୁ ଏଠାରେ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଦରକାର ।" "ତିନିନେତ୍ରୀ ଶିବ ଗଧାମୁଣ୍ଡ କୁ କାଟିବେ ଓ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ମୁଁ ଶମ୍ଭୁ, ଏପରି ସ୍ତୁତି ଓ ଆହ୍ୱାନ ପାଇଛି ।" ଏଭଳି ଦେବତା, ମାତୃମାନେ ଓ ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଏହି ଚମତ୍କାର ଗାଥା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମହିମାକୁ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ।