ଏକ ସମୟର କଥା, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଗୋମାନେ ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଆମ ପାଇଁ ଏବଂ ଆମର ଗୋମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ଥିର ଶୁଧ୍ଧି କିପରି ହୁଏ?" ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ମହାଦେବ ଶିବ କହିଲେ—"ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ସାବଧାନ ଭାବରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ଦେବତା ଓ ଗୋମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।" ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ଯେତେବେଳେ ଧୋଇଦିଆଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ନାନରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇଗଲା। ଯେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ଦେବତାମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଏବଂ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଗୋମାନଙ୍କର ଶୁଧ୍ଧି ହୁଏ, ସେଠାକୁ 'ଗୋତୀର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଗୋ-ୟଜ୍ଞର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅସ୍ଥି ଥିଲା, ହେ ନାରଦ, ସେଠାକୁ 'ପିତୃତୀର୍ଥ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ପିତୃଦେବତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଭସ୍ମ, ଅସ୍ଥି, କେଶ ବା ନଖ ଆଣି ରଖାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର କୃପାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି କୌଣସି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥାଏ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଏହିପରି ଚକ୍ରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥରୁ ତିନିଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଏହାପରେ ଦେବତା ଓ ଗୋମାନେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—"ଆମେ ଆମ ନିଜ ନିବାସକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଏଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏଠି ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି।" "ହେ ଜଗତ୍ନାଥ, ଆମକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ; କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସଂସାରର ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମା, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତରେ।" ଏହିଠାରେ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—"ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆମେ ଏଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଛୁ, ଏଠି ଗଙ୍ଗା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଧାରକା, ଏଠି ତ୍ରୟମ୍ବକ ନିଜେ ବସିଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଦେବତାମାନେ ବସିଥାନ୍ତି।" ପିପ୍ପଳାଦଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଗଲେ; ଏବଂ ସମୟ କ୍ରମେ ପିପ୍ପଳ ଗଛମାନେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ମହାମୁନି ପିପ୍ପଳାଦ, ଯିଏ କ୍ଷେତ୍ରର ସ୍ୱାମୀ, ପିପ୍ପଳ ଗଛମାନଙ୍କ ତଳେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଦଧୀଚିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାଶୀଳୀ ଏହି ଋଷି, ଗୌତମଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ, ପୁତ୍ର, ଧନ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ 'ପିପ୍ପଳେଶ୍ୱର' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ, ଏହା ଅତି ପୁଣ୍ୟମୟ; ଏହାକୁ ମନେ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ତେବେ, ସ୍ନାନ କଲେ, ଦାନ କଲେ ଓ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ତ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କୁ 'ଚକ୍ରେଶ୍ୱର' ଓ 'ପିପ୍ପଳେଶ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରହସ୍ୟ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସରେ ହୋଇଛି, ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ଏହି ପବିତ୍ର କଥାକୁ ଯିଏ ପଢ଼େ, ଶୁଣେ କିମ୍ବା ମନେ ରଖେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନୀ, ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ତାଙ୍କୁ ସଦା ପାଇଥାଏ। ଏହିପରେ, ଏକ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ 'ନାଗତୀର୍ଥ' ବିଷୟରେ କଥା ଆସେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ସେଠି ନାଗମାନଙ୍କର ନାଥ ବସିଛନ୍ତି। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ନଗରରେ ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀୟ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ—ଶୂରସେନ ନାମକ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଗୁଣର ସାଗର ଥିଲେ। ସେ ଏକ ପୁଅ ଆଶା କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ତେ ତାଙ୍କର ଏକ ଭୟଙ୍କର ନାଗର ଆକୃତିର ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲା। ରାଜା ଶୂରସେନ ସେହି ପୁଅକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିଲେ; ଜନସାଧାରଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ତଃପୁର ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଏକ ନାଗ ଏହି କଥା ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ମାତା, ପିତା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟେ କେହି ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିଲେ ନାହିଁ। ପୁଅଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ନାଗର ଆକୃତି ଦେଖି, ରାଜା ଓ ରାଣୀ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ; ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—ସନ୍ତାନହୀନ ହେବା ଏଠାରୁ ଭଲ। ତଥାପି, ସେହି ମହାନ ନାଗ ପୁଅ ସଦା ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି କଥା କହୁଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ପାଇଁ ଚୂଡ଼ାକର୍ମ କରାନ୍ତୁ।" ତାପରେ, "ଉପନୟନ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ମଧ୍ୟ କରାଯିବା ଉଚିତ; ବେଦ ପଢ଼ିଲେ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜ ଶୂଦ୍ର ସମାନ।" ପୁଅଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଶୂରସେନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ; ତେଣୁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଆଣି ସମସ୍ତ କର୍ମ କରାଇଲେ। ନାଗ ପୁଅ ବେଦ ଶିଖି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ପାଇଁ ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏକା ରହିବାକୁ ଚାହୁଁନି। ନାହିଁ ହେଲେ, ଆପଣଙ୍କର ପିତୃରୁଣ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବ।" "ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର କରି, ବିବାହ ନ କରାଇଲେ, ପିତା ନରକରେ ପଡ଼ିଥାଏ—ଏହିର କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।" ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ନାଗ ପୁଅଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ତୁମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମହାବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ପାଆନ୍ତି; କିଏ ତୁମକୁ ଝିଅ ଦେବେ? କହ, ମୁଁ କଣ କରିବି?" ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଜ୍ଞାନୀ ନାଗ ପୁଅ କହିଲେ—"ରାଜାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବିବାହ କରନ୍ତି: ବଳପୂର୍ବକ, ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ମତସମ୍ମତିରେ।" "ମୋର ବିବାହ ହେଲେ, ଆପଣଙ୍କର ପିତୃଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ; ନାହିଁ ହେଲେ, ମୁଁ ଏଠି ଗଙ୍ଗାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।" ପୁଅଙ୍କ ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣି, ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ—"ନାଗେଶ୍ୱର ମୋର ପୁଅ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଧାମ, ସଦ୍ବୁଧ୍ଧିମାନ, ଶୂର, ଅଜୟ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଦଳନକାରୀ।" "ନାଗେ ରଥ ଉପରେ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ତାଙ୍କର ବିବାହ କରାଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ।