ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ଭୟାନକ ମାୟାବଳୀ ଓ ଭୟାନକ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ। ଦେବତାମାନେ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ଯାହାଫଳରେ ଭଲ ଭାଗ୍ୟ ମିଳିବାର ଆଶା ରଖିଲେ। ସେମାନେ ପିପ୍ପଳାଦଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ପିପ୍ପଳାଦ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ଅସତ୍ୟ କଥା କହିବି ନାହିଁ। ତମେ ନିଜେ ଏହି ମାୟାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କର।” ପିପ୍ପଳାଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ ଭୟାନକ ମାୟା ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଭଲ କଥା କହିଲେ। ତାପରେ ଅଗ୍ନି କହିଲେ, “ଯେପରି ତୁମେ ଚାହଁ, ତେଉଁପରି ଦୁଇଁଜଣ ମିଶି ସବୁକିଛି ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ଦ୍ୱିଜମାନେ।” ଅଗ୍ନି କହିଲେ, “ମୁଁଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମିଛି, ନାହିଁ ହେଲେ ଏପରି କିପରି ହେବ? ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ମୋ ମୁଁହକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; କିଛି ଅକଥିତ ରହିବ ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଦେବତାମାନେ ପୁନି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ କ୍ରମାନୁସାରେ ସମସ୍ତକୁ ଭକ୍ଷଣ କର; ଏପରି ଭାବେ ସମୁଦ୍ରାଗ୍ନି ଦେବତାମାନେଠାରେ କହିଲେ: ‘ତୁମ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ଭକ୍ଷ୍ୟ।’” ସେହି ସମୁଦ୍ରାଗ୍ନି ଏକ ନଦୀରୂପେ ପରିଣତ ହେଲା ଓ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଗଠିତ ହେଲା। ଏହି ଭୟାନକ ଅଗ୍ନିକୁ ଅମର ଦେବତାମାନେ ‘ଵହ୍ନି’ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କଲେ ଓ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଦିଅଗ୍ନି ଭାବେ ଜାଣିଲେ। ଜଳକୁ ବଡ଼ ଭାବି, ଅଗ୍ନିକୁ କହିଲେ, “ସମୁଦ୍ର, ଜଳର ନାଥ, ତୁମ ଭକ୍ଷ୍ୟ ହେଉ। ଯେପରି ଆମେ କହୁ, ଯାଅ ଓ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଉପଭୋଗ କର।” କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ଦେବତାମାନେଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ କିପରି ଜଳକୁ ଯିବି? ତୁମେ ମୋତେ ବଡ଼ ଜଳରେ ନେଇଯିଅ।” ଦେବତାମାନେ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କିପରି ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବ?” ଅଗ୍ନି କହିଲେ, “ଧର୍ମନିଷ୍ଠା କନ୍ୟା ମୋତେ ବୋହି ନେଉନ୍ତୁ। ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ମୋତେ ରଖି, ସେ ମୋର ମାର୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ନେଉନ୍ତୁ।” ଦେବତାମାନେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ତୁମ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି, ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ବରୁଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଯାଅ।” ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକା ଏହାକୁ ବୋହିପାରିବି ନାହିଁ; ଚାରିଜଣ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ବୋହିପାରିବି।” ଦେବତାମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା, ନର୍ମଦା ଓ ତପତୀଙ୍କୁ ଅଲଗା ଅଲଗା କହିଲେ। ଏହି ଚାରି ନଦୀ ସହ ମିଶି ସରସ୍ୱତୀ ଅଗ୍ନିକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ରଖି, ମୁଣ୍ଡରେ ବୋହି ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସକୁ ନେଇଗଲେ। ସେଠାରେ, ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ରାଳଙ୍କରେ ଶୋଭିତ ସୋମନାଥଙ୍କ ସହ ବସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପାଞ୍ଚ ନଦୀ ମିଶି ସରସ୍ୱତୀ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରକଟ କଲେ, ଏବଂ ମହାଅଗ୍ନି ସେଠାରେ ପାଣି ଆହୁରି ଆହୁରି ପିଉଥିଲେ। ଏଉଁପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଗଣ ଶିଵଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, “ଆମ ପାଇଁ ଓ ଗାଈମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୁଣ୍ଡଳୀ ପବିତ୍ର କରିବା ଉପାୟ କ'ଣ?” ଶିଵ କହିଲେ, “ଗଙ୍ଗାରେ ଯଥାବିଧି ସ୍ନାନ କଲେ ଦେବତା ଓ ଗାଈ ଦୁଇଁଜଣ ତାହାର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏଉଁଠାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ଯେଉଁ ଅସ୍ଥି ଆସିଥିଲା, ସେଠାରେ ଧୋଇଦେଲେ, ଏହି ଧୋଇବା ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର ହେଲା। ଏହି ତୀର୍ଥ ଦେବତାମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଏହା ପାପ ନାଶକ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଗାଈମାନଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ଯେଉଁଠି ହୁଏ, ସେଠି ‘ଗୋତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଗୋମେଧ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ସେହି ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅସ୍ଥି ଥିଲା, ହେ ନାରଦ, ସେଠି ‘ପିତୃତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଏ। ଯେଉଁ ଜୀବର ଚାମ୍, ଅସ୍ଥି, କିମ୍ବା କେଶ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଆଣିଦିଆଯାଏ, ସେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରା ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ। ଯେ ଅପକର୍ମ କରିଥାଏ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଆସି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏପରି, ଚକ୍ରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥରୁ ତିନି ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହାପରେ, ଦେବତା ଓ ଗାଈମାନେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଏବେ ନିଜ ନିବାସକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏଠାରେ ସ୍ଥିତ। ହେ ଜଗତ୍ନାଥ, ଆମକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ, କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଚରାଚର ଜଗତର ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମା। ଦେବତ୍ୱମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆମେ ଏଠାରେ ସ୍ଥାପିତ କରିଛୁ, ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ତ୍ରୟମ୍ବକ ନିଜେ ଅଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ତ୍ରୟମ୍ବକ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସ ଓ ସ୍ଥାପନା ଅଛି।” ଦେବତାମାନେ ପିପ୍ପଳାଦଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଗଲେ; ଏବଂ ସମୟକ୍ରମେ ପିପ୍ପଳ ଗଛମାନେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁନି ପିପ୍ପଳାଦ, କ୍ଷେତ୍ରପତି, ପିପ୍ପଳ ଗଛମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଦଧୀଚିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତୀବ୍ର ତପସ୍ବୀ ପିପ୍ପଳାଦ ଗୌତମଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଯଶ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ଧୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ। ଏହି ସମୟରୁ ସେଠାକୁ ‘ପିପ୍ପଳେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳଦାୟକ ଓ ପବିତ୍ର; ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟ ଦର୍ଶନ କଲେ ଯେତେକି ଫଳ ମିଳେ, ଚକ୍ରେଶ୍ୱର ଓ ପିପ୍ପଳେଶ୍ୱର ଦେବଦେବଙ୍କ ନାମ। ଏହି ପରମ ଗୁପ୍ତ ଉପାଖ୍ୟାନ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାନ। ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ଯିଏ ପଢ଼େ, ଶୁଣେ, କିମ୍ବା ମନେ ରଖେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନୀ, ଧର୍ମାତ୍ମା ହୁଏ ଓ ଶେଷରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେଉଁଠି ଲୟ ହୁଏ। ଏପରେ ଆସୁଛି ନାଗତୀର୍ଥ ଉପାଖ୍ୟାନ। ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ସେଠି ନାଗମହାରାଜ ବସିଛନ୍ତି।