ପ୍ରାତିଥେୟୀ ଜେତେବେଳେ ମନୋଭାବରେ ଆସୁଥିଲେ, ସେଠିଏ ଏକ ଉଲ୍କାପାତ ଘଟିଲା ଓ ସେ ଭୟଭୀତ ହେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ, ସେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ମୋ ସ୍ୱାମୀ କେଉଁଠି ଗଲେ?" ତେବେ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଲେ—ଦେବତାମାନେ କିପରି ଆସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ନେଇବା ପାଇଁ କିପରି ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅସ୍ଥି ନେଇଯିବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶୁଣି, ପ୍ରାତିଥେୟୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଶୋକ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ ଦୀରେ ଦୀରେ ଭୂଇଁକୁ ଢେରିଗଲେ, ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଅଗ୍ନି ଅଳ୍ପ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ଏହା କୌଣସି ଦୁଃଖର କଥା ନୁହେଁ ଯେ, ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାହାର ନାଶ ନିଶ୍ଚିତ। ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଧର୍ମସମ୍ପନ୍ନ ଶରୀର ଲାଭ କରି, ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ଦେବତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜୀବନକୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ। ଶରୀରୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ବିଲୀନ ହେବା ଅଟୁଟ ତଥ୍ୟ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ଦେବତା କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରର ନାୟକ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି ମଧ୍ୟ, ସେ ମୋ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଅନ୍ୟଙ୍କ ମନ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କିପରି ଜଣାଯିବ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ? ଏଭଳି କହି, ଅଗ୍ନିକୁ ଯଥାଯଥ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜି, ପ୍ରାତିଥେୟୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଚର୍ମ ଓ କେଶ ନେଇ, ଯେଉଁ ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ପ୍ରତିଥିଙ୍କ ଉଦର ଫାଡ଼ି, ଶିଶୁକୁ ହାତରେ ନେଲେ। ଏହି ଶିଶୁ, ତାଙ୍କ ପିତା, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ହୀନ, ଏବଂ ମାତୃହୀନ ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଔଷଧି ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ଏହି ଶିଶୁକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ଏଭଳି ଏକାକୀ ଶିଶୁକୁ ଦେଖନ୍ତି ଓ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ। ଏହିପରି କହି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ପ୍ରାତିଥେୟୀ ଶିଶୁକୁ ପିପ୍ପଳ ଗଛମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ରଖି, ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ପରେ, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଯଜ୍ଞପାତ୍ର ଧରି, ପ୍ରାତିଥେୟୀ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ ସ୍ୱାମୀ ସହ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିଲେ, ଗଛ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ—ସମସ୍ତେ ଦଧୀଚି ଋଷିଙ୍କୁ ପୁଅମାନେ ପରି ମାନି ପାଳନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ସେ ଓ ସେଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଛାଡ଼ି, ଆମେ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ—ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛମାନେ ଏହିପରି କହିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ପିତାମାତା ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଶିଶୁମାନେ ପ୍ରତି ସଦା ନିଷ୍କପଟ ମମତା ଦର୍ଶାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ସଫଳ। ଦଧୀଚି କିମ୍ବା ପ୍ରାତିଥେୟୀ ପୂର୍ବବତ୍ ଆମକୁ ନଜର ଦେଉନାହାନ୍ତି, ନା ପିତା ନା ମାତା—ହେ ଆମେ ପାପୀ, ଆମ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା। ଏଠାରୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ କଥା: ଦଧୀଚି ପ୍ରାତିଥେୟୀଙ୍କ ଶିଶୁ ଅମର ଧର୍ମପୁତ୍ର। ଏଭଳି କହି, ସମସ୍ତ ଔଷଧ ଓ ଗଛମାନେ ରାଜା ସୋମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସୋମ ତାଙ୍କୁ ଅତିଶୟ ଅମୃତ ଦେଲେ; ସେମାନେ ଏହି ଦେବପ୍ରିୟ ଅମୃତ ଶିଶୁକୁ ଦେଲେ। ଏହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ ଶିଶୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ବଢିଲେ; ପିପ୍ପଳ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ପାଳିଲେ, ଏହି ଶିଶୁ ପିପ୍ପଳାଦ ଦୃତିଗତିରେ ବଢ଼ିଲେ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପିପ୍ପଳ ଗଛମାନେ ପଚାରିଲେ: "ମନୁଷ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟରୁ, ପକ୍ଷୀ ପକ୍ଷୀରୁ, ଗଛ ବୀଜରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି—ସଂସାରରେ ତାଲମେଲ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଗଛରେ ବସିଥିଲି ହେଉଛି, ମୋର ହାତ, ପାଦ ଓ ପ୍ରାଣ କିପରି ହେଲା?" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଗଛ ଓ ଔଷଧିମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଦଧୀଚିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁଣ୍ୟବତୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ ବିଷୟରେ ଏହି ଶିଶୁକୁ କହିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅସ୍ଥି ସଂଗ୍ରହ ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ ଓ ଭୂଇଁକୁ ଢେରିଗଲେ। ତାପରେ ଗଛମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ; ସେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, ଔଷଧି ଓ ଗଛମାନେ କହିଲେ: "ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ହତ୍ୟାକାରୀମାନେ ନ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ପୁଅ ସଦା ପିତାଙ୍କ ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରେ।" ଏହିଠାରେ ଯେଉଁଠି ପୁଅ ପିତାଙ୍କ ମିତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଶତ୍ରୁକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାଏ, ସେଉଁଠି ସେ ପ୍ରକୃତ ପୁଅ; ଅନ୍ୟଥା, ଦେଖାକୁ ପୁଅ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶତ୍ରୁ ଭାବି ଗଣାଯାଏ। ପିତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥାନ୍ତି। ତେବେ ଗଛମାନେ ଏହି ଶିଶୁକୁ ନେଇ ରାଜା ସୋମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ କଥା ସୋମଙ୍କୁ କହିଲେ। ସୋମ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ପିପ୍ପଳାଦଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା, ଶୁଭ ବାଣୀ, ସାହସ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ କର।" ପିପ୍ପଳାଦ ଆଦର ସହିତ ଉଦ୍ଭିଦର ଆଧିପତ୍ୟ ସୋମଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ପିତାଙ୍କ ହତ୍ୟା ପ୍ରତି ଅପରାଧ ପରିହାର ନ କଲେ, ଏହି ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ। ତେଣୁ, ଏହା ପ୍ରଥମେ କହନ୍ତୁ।" "ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ, କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ, କେଉଁ ସମୟରେ, କେଉଁ ଦେବତା, କେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଓ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନରେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ?" ସୋମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ—ସବୁ ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ହୁଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ପିପ୍ପଳାଦ ପୁଣି ପଚାରିଲେ: "ମୁଁ କିପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି? ମୁଁ ଏକ ଶିଶୁ, ଶିଶୁ ସମ୍ବେଦନା ଅଛି, ଏପରି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ନାହିଁ।" ସୋମ କହିଲେ: "ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ, ସେଠାରେ ହରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କର। ଯଦି ପ୍ରଭୁ ତୁମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ଛୋଟ ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ କୃପା କରିବେ।