ମହାତ୍ମା ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଦେବଶିଳ୍ପୀ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କଳାରେ ସୁରଭି, ନନ୍ଦିନୀ, ଅଭିଷ୍ଟ ସମ୍ପଦ ଦେଇଥିବା କାମଧେନୁ ଓ ଇଛାପୂର୍ଣ୍ଣ କାମଧେନୁଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ। ଏହି ଅଭିଷ୍ଟଦାୟିନୀ ଦେବୀମାନେ, ସମସ୍ତ ଇଛିତ ସମୃଦ୍ଧିର ସ୍ୱାମୀ, ପାରିଜାତ ଚୟନବୃକ୍ଷ ଓ କଳ୍ପଲତା ପ୍ରଭୃତି ମନୋରଥ ପୂରଣ କରୁଥିବା ଲତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞରେ ଯାହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କାମନା କରାଯାଉଥିଲା, ସେ ସବୁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା ଓ ମଘବାନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର), ପୂଷଣ ଓ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ନିଜେ ସେଠି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ, "ଦିଅ, ଉପଭୋଗ କର, କର୍ମ କର, ସୁଖରେ ରଖ"—ଏପରି ସମସ୍ତଙ୍କ କଥାରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ସମ୍ମାନ ମିଳୁଥିଲା। ପ୍ରଥମେ ବୀରଭଦ୍ର, ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କ ସହ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ; ପରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଧନୁର୍ଧାରୀ ମହାଦେବ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ଗଣମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଆସି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅବର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ। ଏହିଠାରେ ସେମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ ହେଲା। କିଛି ଲୋକ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ, କିଛି ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। କିଛି ଲୋକ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, କିଛି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଯଜ୍ଞ ଏପରି ଭାବେ ଧ୍ୱଂସ ହେଉଥିବା ଦେଖି ପୂଷଣ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ତାପରେ ବୀରଭଦ୍ର, ପୂଷଣଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଉପଟିଦେଲେ, ଏବଂ ସେଖଣିଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୂରେ ହଟାଇଦେଲେ। ସେ ଭାଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମଧ୍ୟ ଉପଟିଦେଲେ। ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଧରି ଘୁରାଇ ଭୂମିରେ ପେଲିଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। "ଉଦ୍ଧାର କର, ଉଦ୍ଧାର କର, ଗଦାଧର!"—ଏପରି ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଡାକିଲେ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଏକ ପ୍ରମଥ ତାଙ୍କ ମୁଖଦେଖାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞକୁ ଦାହ କରିଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ହରି ତାଙ୍କ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ି ଭୂତନାଥଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଭୂତନାଥ ଏହି ଆସୁଥିବା ଚକ୍ରକୁ ଧରି ପକାଇଦେଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ଧରାଯିବା ସହ ବିଶ୍ୱପାଳକ ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ଏହା ଦେଖି, ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ପୂରଣ ପାଇଁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ— "ଜୟ ହେଉ, ଶଙ୍କର, ସୋମନାଥ! ଜୟ ହେଉ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଶମ୍ଭୁ! ଜୟ ହେଉ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଶମ୍ଭୁ! ଜୟ ହେଉ, କାଳସ୍ୱରୂପ! ପ୍ରଥମ ସ୍ରଷ୍ଟା, ନୀଳକଣ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାପ୍ରିୟ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ, ତିନି ରୂପ ଧାରୀ, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରୀ, ତିନି ଲୋକର ଆଧାର, ଅଭିଷ୍ଟଦାୟକ! ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାତ, ପରମାତ୍ମା, ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ, ଯଜ୍ଞଧାମ, ଯଜ୍ଞଦାତା, ହୋମବାହକ, ଯଜ୍ଞନାଶକ, ଫଳଦାତା! ଉଦ୍ଧାର କର, ଉଦ୍ଧାର କର, ଜଗନ୍ନାଥ, ଶରଣାଗତପ୍ରିୟ! ଭକ୍ତ ହେଉ କି ଅଭକ୍ତ, ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ!" ଏପରି ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, "ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ?" ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦକ୍ଷ କହିଲେ, "ମୋର ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଉ।" ତେଣୁ ଭଗବାନ ମହେଶ୍ୱର, ଦୟାମୟ ଶମ୍ଭୁ, "ତଥାସ୍ତୁ" କହି ଯଜ୍ଞକୁ ସଫଳ କରିଦେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଗଣମାନେ ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କ ଭୟରେ ହୃଦୟରୁ ଶ୍ରୀ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଏ ଶ୍ରୀ, ତୁମେ ଯାହାଙ୍କ ଚରଣରେ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି କର, ସେ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇବାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ, ଆମେ ତୁମର ଶରଣ ନେଉଛୁ। ତିନି ଲୋକରେ ତୁମେ ଅପର, ସମ, କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ଗରୁଡ଼ାରୁ ଅରୋହୀ କିମ୍ବା ନରସିଂହ ଭାବେ, ତୁମେ ଦେବେଶ୍ୱର; ଦୟାକରି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।" ଏତେବେଳେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, "ତୁମେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛ? ମୁଁ ସେ କାମ କରିବି," ବୋଲି କହିଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, "ଦାନବମାନେ ଆମେ ଭୟଭୀତ, ଏ ଜନାର୍ଦନ, ଦୟାକରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।" ହରି କହିଲେ, "ମୋର ଚକ୍ର ହରା ନେଇଛନ୍ତି, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଆସିଛ, ତୁମେ ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ; ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।" ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଚକ୍ର ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଗୋଦାବରୀ ତୀରକୁ ଗଲେ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏକ ଲକ୍ଷ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ ନେଇ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଭକ୍ତିସହିତ ସେ ଉମାପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଏପରି ଭାବେ ପୂଜା ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ହଜାର କମଳ ମଧ୍ୟରୁ ଗଣନା କରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ ଜଣେ ନ ପାଇଲେ। ତେଣୁ ଦାନବଶତ୍ରୁ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଏକ ଚକ୍ଷୁ ବାହାରି ଆଘ୍ୟା ରୂପେ ଦେଇ, ଅନ୍ୟ କମଳମାନଙ୍କ ସହିତ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଏହିଭଳି ଅନନ୍ୟ ଭାବେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, କମଳ ଓ ଆଘ୍ୟା ସହ ଅର୍ପିଲେ। "ଏ ଦେବ, ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଭିତର ଭାବ ଜାଣ, ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ, ଏଠି କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ," ବୋଲି, ଅଂଶୁଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତେବେ ଈଶ୍ୱର ଭବାନୀ ସହିତ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ଶମ୍ଭୁ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅନେକ ବର ଦେଲେ; ସେଇ ଚକ୍ର ପୁନଃ ପ୍ରଦାନ କଲେ, ଓ ଚକ୍ଷୁ ମଧ୍ୟ ଫେରାଇଦେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ହରି, ଶଙ୍କର, ଗଙ୍ଗା ଓ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେଠିଠାରୁ ସେଇ ସ୍ଥାନ 'ଚକ୍ରତୀର୍ଥ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏହାର କଥା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ନାହାଁନ୍ତି, ଦାନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଯାଁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଚକ୍ରଚିହ୍ନ ଥିବା ସେଇ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ। ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ପରେ 'ପିପ୍ପଳ' ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯେଉଁଠି ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଚକ୍ର ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥିଲେ।