ଏହି କଥାରେ, ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ଆରମ୍ଭକାରୀ ଏହି ମହାନ ରାଜା, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ବୟସରେ ବଡ଼ ହେଲେ। ଏଠି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ଇଲାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ଯଜ୍ଞଗୁଡିକ ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପୁନଃ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଆମାନେ ଏକଠା ହେଲେ। ନାରଦ, ଏଠି ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ଶୁଭ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ନଦୀମାନେ ଗଙ୍ଗାରେ ମିଶିଥିଲେ। ଏଠି, ପ୍ରିୟ, ଦୁଇ ତଟରେ ଷୋଳେ ହଜାର ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଶମ୍ଭୁ, ଇଲାଙ୍କ ନାଥ, ବସିଛନ୍ତି। ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠି ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନ, ଚକ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ହରି ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଚକ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶାରେ ଶଂକରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେଠି ତୀର୍ଥକୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ। ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣିଲେ ମାନେ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକଠା ହେଲେ। ଦକ୍ଷ, ମନରେ ବିକୃତି ଆଣି, ଶିବଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଇନାହିଁ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଅପବିତ୍ର ହେଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଏହି କଥା ଶୁଣିଲା, ଏବଂ ଅହଲ୍ୟା ଏହି ଅନିମନ୍ତ୍ରଣର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲା, ଦେବୀ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ପାପରେ ମୁଁ ମୋ ବାପାକୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରିବି; ଏହି ଅପମାନ ଶୁଣିବା ପରେ କ୍ଷମା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ନାରୀ ଗୋଟିଏ ଅପବାଦ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାପର ସୀମା କ’ଣ? ପତି ଯେମିତି, ନାରୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ମଧ୍ୟ ସେମିତି। ଏହି ଅପବାଦ ମହାଦେବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ଜଗତ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଲାଗିଥିଲା; ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ଏହି ଦେହ ରଖିବି ନାହିଁ।” ତେଣୁ, ଦେବୀ ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତି କଲେ। ଶିବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଦେବୀ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ମହାଦେବ ନାରଦଙ୍କୁ ଏହି ବିଷୟ ଶୁଣି, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଓ ଜୟା, ବିଜୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ନଶ୍ଟ ହେବାର କଥା କହିଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ନଶ୍ଟ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ମହେଶ୍ୱର ଭୟଙ୍କର ଭୂତଗଣ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଯଜ୍ଞକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠି ଦେବତା ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଆଗରେ ଥିଲେ, ଦକ୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋଷିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ଵସୁମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ବେଦମାନଙ୍କ ଚାନ୍ତ, ‘ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ପୋଷଣ, ସନ୍ତୋଷ, ଶାନ୍ତି, ଲଜ୍ଜା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ ହେଇଥିଲା। ପୃଥିବୀ, ସ୍ୱର୍ଗ, ରାତି, କ୍ଷମା, ପ୍ରଭାତ, ଆଶା, ବିଜୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ମହାତ୍ମା ତ୍ୱଷ୍ଟାର, ଦିବ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ, ସୁରଭି, ନନ୍ଦିନୀ, କାମଧେନୁ ଏବଂ କାମପୂରଣ କ୍ଷୀରବୃକ୍ଷ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। ଏହି ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ଜୀବମାନେ, ସମସ୍ତ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥିଲେ; ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ, କଳ୍ପ ଲତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୀରବୃକ୍ଷ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଯେଉଁ କିଛି ଅତି ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା; ମଘବନ (ଇନ୍ଦ୍ର), ପୁଷଣ, ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ନିଜେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। “ଦିଅ, ଉପଭୋଗ କର, କର, ସୁଖରେ ରଖ”—ଏଭଳି କଥା ଚାରିପାଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଥିଲା, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ମାନିତ ହେଲା। ପ୍ରଥମେ, ବୀରଭଦ୍ର ବଦ୍ରକାଳୀଙ୍କ ସହ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଯଜ୍ଞକୁ ଆଗେ ଆସିଲେ; ପରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଧନୁ ଧାରୀ ମହାଦେବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ମହାଦେବ ଭୂତମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରିଲେ। ସେମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ବଡ଼ ଉପଦ୍ରବ ହେଲା। କିଛି ଲୋକ ଭାଗି ଯିବା ଲାଗିଲେ, କିଛି ଶିବଙ୍କୁ ଯାଇଲେ। କିଛି ଦେବତା ନାଥଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, କିଛି ଶଂକରଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଯଜ୍ଞ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ପୁଷଣ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ବୀରଭଦ୍ର ପୁଷଣଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଉପଡ଼ି ଦେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଖଦ୍ୟାଇ ଦେଲେ; ଭାଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଉପଡ଼ି ଦେଲେ। ସୂର୍ୟକୁ ଧରି, ଘୁରାଇ ତଳକୁ ଫିଙ୍ଗିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ଶରଣ ନେଲେ। “ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର, ଗଦାଧାରୀ!”—ଭୂତନାଥଙ୍କ ଭୟରେ ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ କରିଲେ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଏକ ପ୍ରମଥ ଦଳପତି, ହରି ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞକୁ ଜଳାଇ ଦେଲେ। ହରି ଭୂତନାଥକୁ ମାରିବାକୁ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, ହେଲେ ଭୂତନାଥ ଆସୁଥିବା ଚକ୍ରକୁ ଧରି ନିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ଧରି ନିଅଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଲୋକପାଳମାନେ ଭୟରେ ଭାଗି ଯିବା ଲାଗିଲେ। ଏଭଳି ଦେଖି, ଦକ୍ଷ ଦେବତାମାନେ ସହ ଶଂକରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ— “ଜୟ ହେଉ, ଶଂକର, ସୋମନାଥ! ଜୟ ହେଉ, ଶମ୍ଭୁ, ସର୍ବଜ୍ଞ! ଜୟ ହେଉ, ଶୁଭ ଧାରୀ, ଶମ୍ଭୁ! ଜୟ ହେଉ, କାଳର ରୂପ—ନମସ୍କାର! ନମସ୍କାର, ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା! ନମସ୍କାର, ନୀଳକଣ୍ଠ! ନମସ୍କାର, ବ୍ରହ୍ମାପ୍ରିୟ! ନମସ୍କାର, ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପ! ନମସ୍କାର, ତିନି ରୂପର ଦେବ! ନମସ୍କାର, ତିନି ଆଶ୍ରୟର ଉତ୍ତମ ନାଥ! ନମସ୍କାର, ସମସ୍ତ ରୂପର ଆଧାର, ତିନି ଲୋକର ଭିତ୍ତି, ଇଚ୍ଛାପୂରକ୍ତ! ନମସ୍କାର, ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଉଥିବା! ନମସ୍କାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା! ନମସ୍କାର, ଯଜ୍ଞର ରୂପ! ନମସ୍କାର, ଯଜ୍ଞର ଆଶ୍ରୟ! ନମସ୍କାର, ଯଜ୍ଞ ଦେବାରି! ନମସ୍କାର, ହବି ଧାରୀ! ନମସ୍କାର, ଯଜ୍ଞ ନଶ୍ଟ କରିବାରି! ନମସ୍କାର, ଫଳ ଦେବାରି! ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର, ଜଗତ ନାଥ, ଶରଣାଗତ ମିତ୍ର! ଭକ୍ତ ଓ ଅଭକ୍ତ, ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ, ମହାନାଥ!” ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ କହିଲେ, “ମୁଁ କ’ଣ ଦେବି?” ଦକ୍ଷ କହିଲେ, “ମୋ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ, ନାଥ!