ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଦେବମହିଳାମାନେ ବିନୟରେ କହିଲେ, “ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଣୀ, ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା ରାଜା ଇଳା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଦୟାକରି ଏହି ଅପରାଧକୁ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ଆପଣ ଚାହିଲେ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପୁରୁଷତ୍ୱ ଦେଇପାରିବେ।” ଦେବୀ ଭବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ।” ତାପରେ ଭଗବାନ ଶିବ, ଯେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଅଛି, କହିଲେ, “ଏଠି ଅଭିଷେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜା ପୁନର୍ବାର ପୁରୁଷତ୍ୱ ଲାଭ କରିବେ।” ବୁଧଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ନହାଇବା ପରେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଜଳ ବେହିଲା, ଏହି ଜଳ ସହିତ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ରୂପ ମିଶିଗଲା। ସେସବୁ ଗୁଣ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଜଳଧାରାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଏବଂ ଏହି ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୂତନ ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ତିନିଟି ଶୁଭ ସଙ୍ଗମ ହେଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ଫଳ ମିଳେ। ଗୌରୀ ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଇଳା ପୁନର୍ବାର ପୁରୁଷ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ମହାଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି ବଡ଼ ଶ୍ରୀମତି ଲାଭ କଲେ। ତାପରେ ସେ ରାଜା ବସିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନା ଓ ଧନରାଶିକୁ ଡାକିଲେ। ସେ ଦଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ଓ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଏବଂ ସେଠି ଏହି ସହରକୁ ‘ଇଳା’ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା। ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ୟବଂଶ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହେଲେ, ସେମାନେ ସିଂହାସନରେ ବସିଲେ; ପରେ ଏହି ଆଇଳକୁ ସ୍ନେହବଶତଃ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ମୂଳ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ, ମୁନିବର, ଇଳାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ଯଜ୍ଞ ହେଲା, ଯେଉଁଠି ସେ ପୁନଃ ପୁରୁଷ ହେଲେ ଏବଂ ପୁଅମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ନାରଦ, ଯେଉଁଠି ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ଭାଗ୍ୟରେ ନଦୀମାନେ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ସେଠି ଦୁଇ କୂଳରେ ଷୋଳେ ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଇଳାଙ୍କ ନାଥ ଶମ୍ଭୁ ବସ କରନ୍ତି। ସେଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ ଓ ଅନ୍ୟ ତ୍ରୁଟିର ନାଶ ହୁଏ। ଏଠି ଭଗବାନ ଚକ୍ରଧାରୀ ନିଜ ଚକ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ଏଠି ହରି ତାହା ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହି କଥା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଯେବେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ମନ ଦୁଷିତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେ ନାହିଁ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବମାନେ ଅପବିତ୍ର ହେଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଯେବେ ଏହି ଅନ୍ନିମନ୍ତ୍ରଣର କାରଣ ଶୁଣିଲେ, ଏବଂ ଅହଲ୍ୟା ଏହି ଦୁଃଖର କଥା କହିଲେ, ଦେବୀ ରାଗରେ ଉଦ୍ଧିପ୍ତ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ପାପ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କୁ ନାଶ କରିପାରିବି; ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ କେବେ ଖ୍ଷମା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ପତିଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣିଥିବା ନାରୀମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପାପର କିଛି ସୀମା ନାହିଁ। ପତି ଯେମିତି, ସେହି ଅନୁସାରେ ନାରୀଙ୍କ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ତାହା ସହିତ ଯଦି ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ଜଗତ୍ ଗୁରୁ ମହାଦେବଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣିଲି, ତେବେ ଏହି ଦେହ ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି, ମହାପାତ୍ର ଦେବୀ ଖୁବ ରୋଷରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଚେତନାକୁ କେବଳ ଶିବରେ ସ୍ଥିର କରି, ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ଘଟଣା ନାରଦଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି ମହାଦେବ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଜୟ ଓ ବିଜୟକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ନାଶ ନେଇ ଅନ୍ତର୍ଗତ କଲେ। ଦକ୍ଷ କନ୍ୟାଙ୍କ ବିନାଶ ଶୁଣି, ମହେଶ୍ୱର ଭୟଙ୍କର ଭୂତଗଣ ଓ ଗଣପତିମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞକୁ ପବିତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋଷିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ରିଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଓ ‘ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ପୋଷଣ, ସନ୍ତୋଷ, ଶାନ୍ତି, ଲଜ୍ଜା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ସେଠି ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ। ପୃଥିବୀ, ସ୍ୱର୍ଗ, ରାତି, କ୍ଷମା, ପ୍ରଭାତ, ଆଶା, ଜୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ସହ ଯଜ୍ଞ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଦିବ୍ୟ କୁଶଳୀ, ସୁରଭି, ନନ୍ଦିନୀ, କାମଧେନୁ ଏବଂ ଅନେକ କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ପଶୁ ଓ ବୃକ୍ଷର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁ, ପରିଜାତ ଓ କଳ୍ପଲତା ଏଠି ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ। ଯେଉଁଠି ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା; ଇନ୍ଦ୍ର, ପୂଷଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। “ଦିଅ, ଭୋଗ କର, କର, ଆନନ୍ଦରେ ରଖ”—ଏପରି ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ବୀରଭଦ୍ର, ଭଦ୍ରକାଳୀ ସହିତ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ ଯଜ୍ଞକୁ ଚାଲିଗଲେ; ପରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଧନୁର୍ଧାରୀ ମହାଦେବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ମହେଶ୍ୱର ଚାରିପାଖରେ ଭୂତଗଣ ଘେରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହେଲା। କିଛି ଲୋକ ପଳାଇଗଲେ, କିଛି ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। କିଛି ଦେବତା ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, କିଛି ଶଙ୍କର ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଯେବେ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ ଦେଖିଲେ, ପୂଷଣ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ତାପରେ ବୀରଭଦ୍ର ପୂଷଣଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଉଖିଡ଼ିଦେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୂରେ ଦେଲେ, ଏବଂ ଭାଗାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଉଖିଡ଼ିଦେଲେ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧରି, ଘୁମାଇ ଭୂମିରେ ପକେଇଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।