ପୁରୁଷତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏବଂ ମାଆଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଏକ ଯୁବକ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ । ସେ ପ୍ରଥମେ ହିମବତ୍ ପର୍ବତ, ତାଙ୍କର ମାଆ, ବାପା ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରତି ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା, ସୋମପୁତ୍ର ଇଳା, ତାଙ୍କ ସଂଗେ ଚଲିଲେ । ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହେଇ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରୁ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ନହାଇ, କିଛି ତପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହି ସ୍ତୁତି ଶୃଙ୍ଖଳା ଭବ ଦେବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରଥମେ ବୁଧ ଦେବ ସ୍ତୁତି କଲେ, ପରେ ଇଳା କଲେ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ପୁରୁରବାସ୍ ଗୌରୀ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ, ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଶରୀରର ସଫ୍ରନ୍ ଦ୍ୱାରା ସ୍କନ୍ଦ ଓ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ । ଏହି ଦୁଇ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଯେଉଁମାନେ ଜଗତର ତ୍ରିବିଧ ତାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ପରମାନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ମୋ ମନ ବିକଳ, ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୋ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରକ୍ଷକ ନାହିଁ; ତୁମର ଦୁଇ ପବିତ୍ର ପାଦ ମୋ ଶରଣ ହେଉ । ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ଯାହାରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେଇ ଗୌରୀ ଓ ହର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ ଓ ସାର ଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ଦମ୍ପତି ମୋ ଶରଣ ହେଉ । ଦେବସଭାରେ ମହାଉତ୍ସବ ସମୟରେ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପର୍ବତକନ୍ୟାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଯେଉଁ ଦୁଇ ପାଦକୁ ଧରାଯାଇଥିଲା, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ପାଦମାନେ ମୋ ଶରଣ ହେଉ । ଏପରେ ଦେବତା ନିଜେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ତୁମେ କଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବି। ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇଛି; ଏହି ଉପଲବ୍ଧି ଦେବମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କଠିନ ।" ଏଥିରେ ଅନ୍ୟେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଦେବୀ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଣୀ, ଇଳା ରାଜା ତୁମ ଅନୁମତି ବିନା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ । ଦୟାକରି ଏହି ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କର, ଏବଂ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଦେଇପାରିବ ।" ଗୌରୀ ତାଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇ, "ତଥାସ୍ତୁ," ବୋଲି ଭବଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କୁ ମାନିଲେ । ଏବେ ଭଗବାନ ଶିବ, ସଦା ଦେବୀଙ୍କ କଥାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରନ୍ତି, କହିଲେ, "ଏଠାରେ ଅଭିଷେକ କରିଲେ ଏହି ରାଜା ପୁନଃ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପାଇବେ ।" ଏହି ସମୟରେ ବୁଧଙ୍କ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ନହାଇବା ପରେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଜଳ ବିସର୍ଜିତ ହେଲା, ଏବଂ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ ପାଖରୁ ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ମିଳିଲା । ସେସବୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ମିଶିଗଲା, ଏବଂ ଏହି ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଶୁଭ ଫଳରୁ ନୈସର୍ଗିକ ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗେ ମିଶି, ତିନିଟି ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମ ତିଆରି କଲେ । ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ ଦେଲେ ଦେବତ୍ବ ଏବଂ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ମିଳେ । ଏପରେ ଇଳା, ଗୌରୀ ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ପୁନଃ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମହାଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଵଶିଷ୍ଠ, ଜନାନୀ, ପୁଅ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନା ଓ ଧନରାଶିକୁ ଡାକିଲେ । ସେ ସମୟରେ ଡଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ଓ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ସେଠାରେ ଏହି ନଗର ଇଳା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା । ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ତନୟମାନେ, ସୂର୍ୟବଂଶର ଅନୁଗାମୀ, ସିଂହାସନରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ପରେ ସେ ଆଇଳଙ୍କୁ ମୁହଁ ଦେଇ ଅଭିଷିକ୍ତ କଲେ । ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ମୂଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ । ଓ ମୁନି, ସେଠାରେ ଇଳାଙ୍କ ଶୁଭ ଯଜ୍ଞ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପୁନଃ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପାଇଲେ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ । ଓ ନାରଦ, ଏଠି ଯେଉଁଠାରେ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ଶୁଭ ଫଳ ନଦୀମାନେ ଗଙ୍ଗାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ସେଠାରେ ଦୁଇ କୂଳରେ ଷୋଳ ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶମ୍ଭୁ, ଇଳାଙ୍କ ନାଥ, ବାସ କରନ୍ତି । ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ । ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଚକ୍ର ପାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପକୁ ନାଶ କରେ । ଏଠି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଚକ୍ର ଲାଗି ଇଛା କରି, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ । ଏହି କଥା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦେବତାମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ । ଦକ୍ଷ, ମନରେ ଅହଙ୍କାରି, ଶିବଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ନାହିଁ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବମାନେ ଅପବିତ୍ର କଲେ । ଦକ୍ଷର କନ୍ୟା ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ଏବଂ ଅହଲ୍ୟା ଏହା ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ସମୟରେ, ଦେବୀ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ । "ମୁଁ ମୋ ବାପାକୁ ଏହି ପାପ ପାଇଁ ନଶ୍ୱ କରିପାରେ; ଏହାକୁ କ୍ଷମା କରିପାରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ମୋ ବାପା ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ନାରୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅପରାଧର ସୀମା ନଥାଏ । ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପରମ ଗତି ସ୍ୱାମୀ ଅନୁସାରେ ହୁଏ । ଏଉଁଥିରେ ଯଦି ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ମହାଦେବ, ଶିକ୍ଷକ ଅପମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଶରୀର ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ ।" ଏପରି ଭାବେ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ । ଶିବ ଉପରେ ଚିତ୍ତ ଏକାଗ୍ର କରି, ଦେବୀ ଯୋଗବଳେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ । ଏହି ଘଟଣା ନାରଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ମହାଦେବ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଓ ଜୟ ଓ ବିଜୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ସେମାନେ ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ କଥା କହିଲେ । ଦକ୍ଷର କନ୍ୟା ନଶ୍ୱ ହେବା ଶୁଣି, ମହେଶ୍ୱର ଭୟଙ୍କର ଭୂତଗଣ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେଠାରେ ଦେବତା ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଆଗରେ ଥିଲେ, ଦକ୍ଷ ପୂରୋହିତ ଭାବେ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ସମସ୍ତ ବଳବାନ ଋଷିମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁମାନେ ଚାରିପଟେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ 'ସ୍ୱାହା' ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା; ଶ୍ରଦ୍ଧା, ପୋଷଣ, ତୃପ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଲଜ୍ଜା, ସରସ୍ୱତୀ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ପୃଥିବୀ, ସ୍ୱର୍ଗ, ରାତି, କ୍ଷମା, ପ୍ରଭାତ, ଆଶା, ବିଜୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଏଠି ଚାରିପଟେ ସଜିଥିଲେ ।