ଏକ ସମୟର କଥା, ପୁରୁରବା ଏବଂ ତାଙ୍କର ମାତା ଏଇଳା, ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷତ୍ୱ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରାଜ୍ୟ, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଅଭିଷେକ ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୁରୁରବାଙ୍କ ଲାଗି ଏହି ସମସ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ। ଏଇଳା ଚାହାଁଥିଲେ ଦାନ ଦେବା, ବିଧିବତ୍ ଯଜ୍ଞ କରିବା, ମୋକ୍ଷ ପଥ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ କାମ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ପୁରୁରବାଙ୍କ ଦୟାରେ ସଫଳ କରିବା। ସେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷତ୍ୱ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ? କି ତପସ୍ୟାରେ, କି କୌଣସି ଅନ୍ୟ ପଥରେ? ସତ୍ୟ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତାପରେ, ପୁରୁରବାଙ୍କୁ କହାଗଲା—“ପୁତ୍ର, ତୁମେ ତୁମ ଜଣେ ପିତା ବୁଧାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କର; ସେ ସମସ୍ତ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ତୁମର ଉପକାର କରିବେ।” ମାତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଏଇଳା ସିଧାସଳଖ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମିଲେ ଏବଂ ମାତା ଓ ନିଜର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ବୁଧା ଏଇଳାଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସବୁ ଜାଣିଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—“ଶମ୍ଭୁ ଓ ଉମାଙ୍କ ଦୟାରେ ଏହି ଶାପ ମୁକ୍ତ ହେବ; ତାଙ୍କର ଉପାସନା କରିବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।” ପୁରୁରବା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମୁଁ କିପରି ଶିବ ଓ ଉମାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି? କି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, କି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା? ପିତା, ପ୍ରଥମେ କହିଦିଅ।” ବୁଧା କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଗୌତମୀ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ; ଏଠାରେ ଶିବ ସଦା ଉମା ସହିତ ବସନ୍ତି, ଶାପ ନାଶ କରନ୍ତି, ଦୟା ବିତରଣ କରନ୍ତି।” ପିତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ପୁରୁରବା ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ଉପକୂଳକୁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଗଲେ। ପୁରୁଷତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ଉନ୍ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ସେ ହିମବତ୍ ପୃଷ୍ଠି, ମାତା, ପିତା ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମନ କରି ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଇଳା, ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ପୁରୁରବାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ; ସମସ୍ତେ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରୁ ଗୌତମୀ ତୀର୍ଥକୁ ପହଁଚିଲେ। ସେଠାରେ, ସ୍ନାନ କରି ତପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ଭବା, ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ସ୍ତୁତି କଲେ। ପ୍ରଥମେ ବୁଧା, ପରେ ଏଇଳା, ତାପରେ ପୁରୁରବା ଗୌରୀ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେମାନେ, ନିଜ ଶରୀରର କେଶର ଦ୍ୱାରା, ସ୍କନ୍ଦ ଓ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ସେମାନେ ଆଶ୍ରୟ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ। ତିନି ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଇ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାନ୍ତି—ସେ ଦୁଇ ଆଶ୍ରୟ ହେଉ। ଏହି ଦୁଇ ଶିବ-ଗୌରୀଙ୍କ ଶ୍ରୀଚରଣ ଛଡ଼ା ମୋ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ—ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଚରଣ ଆଶ୍ରୟ ହେଉ। ସମସ୍ତ ଏହି ଶିବ-ଗୌରୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କରେ ଲୟ ହୁଏ—ସେ ଦୁଇ ଆଶ୍ରୟ ହେଉ। ଦେବସଭାରେ ଦୁଇ ଚରଣକୁ ପାହାଡ଼ର ଜନ୍ମଜାତ କନ୍ୟା ଅନୁରୋଧରେ ଶିବ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲେ—ସେ ଦୁଇ ଚରଣ ଆଶ୍ରୟ ହେଉ। ତାପରେ, ଦେବୀ ଓ ଶିବ ଦୟାପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ତୁମେ କଣ ବର ଚାହାଁଛ? ମୁଁ ଦେବି। ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା। ଦେବମାନେ ପାଇପାରିବା ଅତି କଷ୍ଟ।” ପୁରୁରବା ନମ୍ରତାରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ଦେବୀ, ଦେବମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ରାଣୀ, ଏଇଳା ତୁମ ଅନୁମତି ଛଡ଼ା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଦୟାକରି ମାଫ କର; ତୁମେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଷତ୍ୱ ଫେରାଇପାରିବେ।” ଦେବୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ”, ଭବାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ରହି। ଶିବ, ଦେବୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, କହିଲେ—“ଏଠାରେ ଅଭିଷେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏଇଳା ପୁରୁଷତ୍ୱ ଫେରାଇବେ।” ବୁଧାଙ୍କ ଜନ୍ମାଦିନୀ ନାଇଁ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ ଚରୀରରୁ ଜଳ ବାହାରିଲା; ଯକ୍ଷିଣୀ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ମିଶିଗଲା; ଏହି ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ଶୁଭ ଫଳରୁ ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ମିଶି ତିନି ତୀର୍ଥ ସଂଗମ ହେଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ଦେବା ଦେବମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଇଳା, ଗୌରୀ ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦୟାରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପାଇ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭ ପାଇଁ। ସେ, ବସିଷ୍ଠ ପୁରୋହିତ, ଜଣେ ଜାୟା, ପୁତ୍ରମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନା, ଧନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସମ୍ବଳିତ ଚାରିପ୍ରକାର ସେନା ଏବଂ ଦଣ୍ଡକ ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥାପନ କଲେ; ସେଠି ଏହି ନଗର ଏଇଳା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁତ୍ରମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ ଦେଉଁ ତାଙ୍କୁ ସିଂହାସନ ଦେଲେ; ପରେ ଏଇଳାଙ୍କୁ ଅନୁରାଗରେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ। ଏଠି, ମୁନି, ଏଇଳାଙ୍କ ଶୁଭ ଯଜ୍ଞ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପାଇଲେ ଏବଂ ପୁତ୍ରମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ନାରଦ, ଯେଉଁଠାରେ ଯକ୍ଷିଣୀ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତର ଶୁଭ ଫଳ ନଦୀମାନେ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ମିଶିଥିଲେ। ପ୍ରିୟ, ଏଠାରେ ଦୁଇ କୂଳରେ ଶୋଳେ ହଜାର ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏଇଳାଙ୍କ ମହାଦେବ ଶମ୍ଭୁ ବସନ୍ତି। ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ଦେବା ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠି ଚକ୍ର-ତୀର୍ଥ ନାମରେ ପରିଚିତ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଅପରାଧ ନାଶ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ଦେବତା ଚକ୍ର ପାଇଥିଲେ, ହରି ଏଠି କରିଥିଲେ। ଏଠି ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବାକୁ ଅଭିଲାଷୀ ହୋଇ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ତୀର୍ଥ ଚକ୍ର-ତୀର୍ଥ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି କଥା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏବଂ ଦେବମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ— ଦକ୍ଷ ମନରେ ଦୂଷିତ ହୋଇ ଶିବ, ଶର୍ବ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ବିଫଳ ହେଲେ ଏବଂ ଦେବମାନେ ଅପବିତ୍ର ହେଲେ— ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ଏବଂ ଅହଳ୍ୟା ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ବିଷୟରେ କହିଲେ, ଦେବମାନଙ୍କ ରାଣୀ ରୋଷିତ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ—“ମୁଁ ଏହି ପାପରେ ମୋ ପିତାକୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରିବି; ମୁଁ କେବେ ମାଫ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ପିତା ମୋ ସ୍ଵାମୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦୋଷ ଲଗାଇଥିଲେ।" ଏହିପରି ଏଇଳା, ପୁରୁରବା, ବୁଧା, ଦେବୀ ଓ ଶିବଙ୍କ ଦୟା, ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ଏକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଉତ୍ତମ କଥା।