ପୁରୁରବାସ୍ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ବିନମ୍ର ଭାବରେ ପଚାରିଲେ, “ମା, ମୋ ସେଇ ପ୍ରଥମ ଘଟଣାଟିଏ ମତେ କହ।” ଇଳା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କେମିତି ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା କହିପାରିବି? ତଥାପି, ପୁତ୍ର, ମୁଁ ତୋତେ କହିବି। କାରଣ, ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ିଥିବା ପିତାମାତା ପାଇଁ ପୁତ୍ର ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ନୌକା।” ମାତାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ପୁରୁରବାସ୍ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ି, ବିନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, “ମା, ଯେମିତି ଘଟିଥିଲା, ସେହିପରି ମତେ କହ।” ତେଣୁ ଇଳା ପୁରୁରବାସ୍ଙ୍କୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କଥା, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କ ନାମ, ରାଜ୍ୟ ଅଧିଗ୍ରହଣ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରମାନେ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଏହା ସହ ତାଙ୍କ ପରିବାର ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ, ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀ, ନିଜ ପଦ, ଅରଣ୍ୟଗମନ, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା ହେଲା। ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଲେ—ସହରରୁ ବାହାର କରାଯିବା, ଶିକାର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ହିମାଳୟର ଗୁହାକୁ ଯାତ୍ରା, ଯକ୍ଷପତିଙ୍କ ଗୃହରେ ବସବାସ। ଉମାଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାରୀତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ନିଷେଧ ଓ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ କଥା, ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ, ବୁଧଙ୍କ ଆଗମନ, ପୁତ୍ର ଜନ୍ମର ଆନନ୍ଦ ଓ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ତିନି କହିଦେଲେ। ଏସବୁ କଥା ଶୁଣି ପୁରୁରବାସ୍ ମାତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ କଣ କରିବି? କଣ କଲେ ମୋର ଉତ୍ତମ ଲାଭ ହେବ?” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ମା, ଏତିକିରେ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଭଲ, ନାହିଁଲେ ଆଉ କିଛି ଆଶା ଅଛି କି? ଆଦେଶ ଦିଅ।” “ମୁଁ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଚାହେଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ, ତୁମ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ବିଶେଷ କରି ତୁମର ଅଭିଷେକ ଚାହେଁ।” “ମୁଁ ଦାନ ଦେବାକୁ, ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ, ମୋକ୍ଷ ପଥ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏସବୁ ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ସାଧିବାକୁ ଚାହେଁ।” “ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି, କେମିତି ପୁରୁଷତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ—ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟରେ? ସତ୍ୟ କହ।” ତେବେ ମାତା କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ତୁମର ପିତା ବୁଧଙ୍କୁ ଯାଅ, ସେ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି, ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେବେ।” ମାତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଏଇଳ ନିଜ ପିତାଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ପ୍ରଣାମ କରି, ମାତା ଓ ନିଜର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଥା ରଖିଲେ। ବୁଧ କହିଲେ, “ମୁଁ ଇଳାଙ୍କୁ ଜାଣେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ, ଉମାର ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସବୁ ମୁଁ ଜାଣେ।” “ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପା ଓ ଉମାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଏହି ଶାପ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ, ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମାତ୍ର—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।” ପୁରୁରବାସ୍ ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ କିପରି ସେଇ ଦେବତା କିମ୍ବା ମା ଶିବାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି? ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା? ପ୍ରଥମେ କହ।” ବୁଧ କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଗୌତମୀକୁ ଯାଅ; ସେଠାରେ ଶିବା ଓ ଉମା ସଦା ବସିଛନ୍ତି, ଶାପ ନାଶକ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦଦାତା।” ପିତାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ପୁରୁରବାସ୍ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ତିନିଜଣ ଗୌତମୀ ତୀରେ, ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ଉପରେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ପୁରୁଷତ୍ୱ ଲାଗି ଓ ମାତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ, ହିମବତ୍ ପର୍ବତ, ମାତା, ପିତା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଇଳା, ସୋମପୁତ୍ର, ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ସମସ୍ତେ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରୁ ଗୌତମୀ ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଳ୍ପ ତପସ୍ୟା କରି, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଶଂସା ଗାଇଲେ; ଏହି ଭବ, ଦେବଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କ୍ରମ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ ବୁଧ, ପରେ ଇଳା, ତାପରେ ପୁରୁରବାସ୍ ଗୌରୀ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣ, ନିଜ ଶରୀରର କୁମ୍କୁମରେ ସ୍କନ୍ଦ ଓ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ—ସେ ଦୁଇଜଣ ମୋର ଶରଣ ହେଉନ୍ତୁ। ଏହି ଦୁଇ ଶଙ୍କର, ଯାହାଙ୍କୁ ଜଗତର ଜୀବ ତିନିପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ଜଳି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି—ସେ ଦୁଇ ମୋର ଶରଣ ହେଉନ୍ତୁ। ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ମୋ ମନ ଅଶାନ୍ତ; ଏ ଦେବ, ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତୁମ ଦୁଇ ପବିତ୍ର ପାଦ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ଶରଣ ନାହିଁ—ସେ ଦୁଇ ଶରଣ ହେଉନ୍ତୁ। ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ଶେଷରେ ତାଙ୍କୁ ଲୀନ ହୁଏ; ଗୌରୀ ଓ ହରା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶରଣ, ବିଶ୍ୱର ସାର—ସେ ଦୁଇ ମୋର ଶରଣ ହେଉନ୍ତୁ। ଏହି ଦୁଇ ପାଦ, ଯାହା ବଡ଼ ଉତ୍ସବରେ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ପାହାଡ଼କୁମାରୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଶିବା ସ୍ନେହବଶତଃ ଧରିଥିଲେ—ସେ ପାଦ ମୋର ଶରଣ ହେଉନ୍ତୁ। ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ପଚାରିଲେ, “କଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛ? ତୁମେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିଛ; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।” ଏଇଳ କହିଲେ, “ଦେବୀ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟର ରାଣୀ, ରାଜା ଇଳା ତୁମ ଅନୁମତି ବିନା ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଦୟାକରି ଏହି ଅପରାଧକୁ ଖ୍ଷମା କର, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଫେରାଇପାରିବ।” ଗୌରୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ,” ଭବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଥାଇ। ଏବଂ ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ଭବ, ଦେବୀଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସଦା ମନେ ରଖି, କହିଲେ— “ଏଠାରେ ଅଭିଷେକ କରାଯିବା ସହିତ ଏହି ରାଜା ପୁରୁଷତ୍ୱ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।” ବୁଧଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଆରି ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଜଳ ବହିଲା; ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ଶୋଭା ଆଦି ସମସ୍ତ ଲାଗିଲା। ସେସବୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଏକାଠି ହେଲା; ଏହି ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ଶୁଭ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ଗଙ୍ଗା ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ, ତିନିଟି ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ ହେଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ଫଳ ମିଳେ। ଗୌରୀ ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଇଳା ପୁନଃ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମହାସମୃଦ୍ଧି ଲାଗି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ବଶିଷ୍ଠ ପୁରୋହିତ, ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନା, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଆଦିକୁ ଡାକିଲେ। ସେ ସମୟରେ ଦଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚାରିପ୍ରକାର ସେନା ଓ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ଏହି ସହର ‘ଇଳା’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସୂର୍ୟବଂଶୀ ପୁତ୍ରମାନେ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଲେ, ପରେ ସେ ଆଇଳଙ୍କୁ ମଧୁର ସ୍ନେହରେ ଅଭିଷେକ କଲେ।