ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତାପ ଓ ସାହସରେ ସେ ହରିଙ୍କ ପରି ଅପୂର୍ବ ଥିଲେ; କ୍ରୋଧରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ପରି ଭୟଙ୍କର ହେଉଥିଲେ। ବୁଧଙ୍କ ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ବିଜୟ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା। ବୁଧଙ୍କ ପୁଅର ଜନ୍ମରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକମାନେ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଶୁଭ ହୃଦୟରେ ସେଠାକୁ ଗଲି। ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସାଥି ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦିଲେ; ଏହା ଦେଖି ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—“ଏହି ପୁଅଙ୍କର ସ୍ୱର ବଡ଼ ଉଚ୍ଚ ଥିଲା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁରବାସ୍ ବୋଲି ନାମ ଦିଆଯିବ।” ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ଏହି ନାମ ରଖିଲେ। ବୁଧ ତାଙ୍କ ଧର୍ମପରାୟଣ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜଧର୍ମ ଓ ଧନୁର୍ବେଦ ସହିତ ତାହାର ବ୍ୟବହାର ଶିଖାଇଲେ। ସେ ପୁରୁରବାସ୍ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବଢ଼ୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୀଘ୍ର ବଢ଼ିଲେ। ମାଆଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସେ ମୃଦୁ ହୃଦୟରେ ମାଁ ଇଳାଙ୍କ ପାଖରେ ଯାଇ ଶୀର୍ଷ ନମାଇ କହିଲେ, “ମା, ବୁଧ ମୋର ପିତା ଓ ତୁମ ପ୍ରିୟ ସ୍୵ାମୀ; ମୁଁ ତୁମ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ପୁଅ—ତେଣୁ କାହିଁକି ତୁମ ମନରେ ଏହି ଅଶାନ୍ତି?” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଇଳା କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ବୁଧ ମୋ ସ୍୵ାମୀ ଓ ତୁମେ ଗୁଣମୟ ପୁଅ; ସ୍୵ାମୀ କିମ୍ବା ପୁଅ ଦ୍ୱାରା କେବେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ମିଳେନି। ତଥାପି, ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିବା କିଛି ଦୁଃଖ ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ସ୍ମରଣ କରେ—ଏହି ଭାବ ମୋ ମନରେ ଆସେ।” ପୁରୁରବାସ୍ ମାଁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମା, ମୋ ସେଇ ପ୍ରଥମ ଘଟଣା କହ।” ଇଳା କହିଲେ, “ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା କିପରି କହିବି? ତଥାପି, ପୁତ୍ର, ମାଆ ବାପା ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେଠି ପୁଅ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ନୌକା। ତେଣୁ ମୁଁ କହେଉଛି।” ମାଁଙ୍କ ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ନମ୍ର ଚିତ୍ତରେ ପୁରୁରବାସ୍ ମାଁଙ୍କ ପାଦ ପକାଇ କହିଲେ, “ମା, ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେପରି କହ।” ତାପରେ ଇଳା ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ବଂଶ, ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କ ନାମ, ରାଜ୍ୟ ଲାଭ, ଓ ପ୍ରିୟ ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ସେ ବାସିଷ୍ଠ ଗୁରୁ, ପ୍ରିୟ ସ୍୵ାମୀ, ନିଜ ସ୍ଥିତି, ବନଗମନ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରାଚାର୍ୟଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ତାପରେ ସେ ନଗରରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ, ଶିକାର ପ୍ରେମ, ହିମାଲୟ ଗୁହା ଯାତ୍ରା, ଏବଂ ଯକ୍ଷପତିଙ୍କ ଗୃହରେ ବାସ କଥା କହିଲେ। ଉମା ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ, ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଭ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ ନିଷେଧ ଓ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ ବଚନ, ଵରଦାନ, ବୁଧଙ୍କ ଆଗମନ, ପୁଅ ଜନ୍ମର ଆନନ୍ଦ—ସବୁ ଖୁବ ଖୁଲାସାରେ କହିଦେଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଶୁଣି, ପୁରୁରବାସ୍ ମାଁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କେଉଁ କାମ କଲେ ମୋର ପୁଣ୍ୟ ହେବ?” ତାପରେ କହିଲେ, “ମା, ଯଦି ଏହି କଥାରେ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ତେବେ ଏଠି ଅପେକ୍ଷା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ମନରେ ଆଉ କିଛି ଥିଲେ, ମୋତେ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ।” ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ଓ ତୁମ ପୁଅମାନଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଚାହେଁ। ମୁଁ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଚିନ୍ତନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏହି ସବୁ କାମ ତୁମ ପୁଅଙ୍କ କୃପାରେ ସାଧିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି, କେଉଁପରି ଉପାୟରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଲାଭ ହେବ—ତପସ୍ୟା କି ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ? ସତ୍ୟ କହ। ତାପରେ ମାଁ କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ତୁମ ପିତା ବୁଧଙ୍କୁ ଯାଅ, ଏହିପରି ଉପଯୁକ୍ତ ଉପଦେଶ ସେ ଦେବେ।” ମାଁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପୁରୁରବାସ୍ ସିଧାସଳଖ ତାଙ୍କ ପିତା ବୁଧଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ ଓ ମାଆଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଲେ। ବୁଧ କହିଲେ, “ମୁଁ ଇଳାଙ୍କୁ ଜାଣେ, ତାଙ୍କର ପୁନଃଜନ୍ମ, ଉମାବନ ପ୍ରବେଶ, ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ଜାଣେ। ଏହିପରି ଶମ୍ଭୁ ଓ ଉମାଙ୍କ କୃପାରେ ଶାପ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ; ସେମାନଙ୍କ ପୂଜା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ମୁଁ କିପରି ସେଇ ଦେବତା, କିମ୍ବା ମା ଶିବାଙ୍କୁ ଦେଖିବି? ତୀର୍ଥ କି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା? ପ୍ରଥମେ କହ। ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଗଉତମୀକୁ ଯାଅ; ସେଠି ଶିବା ସଦା ଉମାଙ୍କ ସହିତ ବସନ୍ତି, ଶାପ ନାଶକ ଓ ଵରଦାତ୍ରୀ। ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପୁରୁରବାସ୍ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ତିନିଜଣ ମିଶି ଗଉତମୀ ତୀରେ, ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଗଲେ। ପୁରୁଷତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ମାଆଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ହିମବତ୍, ମାଆ, ପିତା ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସୋମପୁତ୍ର ଇଳା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ; ସମସ୍ତେ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରୁ ଗଉତମୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠି ସ୍ନାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ତୁତି କରି, ଭବ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ପ୍ରଥମେ ବୁଧ, ପରେ ଇଳା, ପରେ ପୁରୁରବାସ୍ ଗୌରୀ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପ୍ରତିମା ସଦୃଶ ଦୁଇ ଦେହୀ ତାଙ୍କ ଦେହର କୁମ୍କୁମ ଦ୍ୱାରା ସ୍କନ୍ଦ ଓ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ—ସେ ଦୁଇ ଶରଣ୍ୟ ମୋର ଶରଣ ହେଉନ୍। ଏହି ଦୁଇ ଶଙ୍କର, ଯେଉଁମାନେ ଭୂତମାନେ ତିନିପ୍ରକାର ତାପରେ ଦগ୍ଧ ହେଲେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ସେ ଦୁଇ ମୋର ଶରଣ। ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ମୋର ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ; ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ତୁମେ ଦୁଇ ଶୁଭ ପଦ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ—ସେ ଦୁଇ ମୋର ଶରଣ। ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବିଲୀନ ହୁଏ, ସେଇ ଗୌରୀ ଓ ହରା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ, ସୃଷ୍ଟିର ସାର—ସେ ଦୁଇ ମୋର ଶରଣ। ସେ ଦୁଇ ପଦ, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସଭାରେ ମହାଉତ୍ସବରେ ପର୍ବତକନ୍ୟାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଶିବ ପ୍ରେମରେ ଧରିଥିଲେ—ସେ ପଦ ମୋର ଶରଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥନା ପରେ ଦେବତା କହିଲେ, “କ’ଣ ଵର ଚାହଁ? ମୁଁ ଦେଇବି। ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିତ ହୋଇଛି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦୁର୍ଲଭ।