ଏକ ସମୟର କଥା, ଇଲାଙ୍କ ସେନା ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟରେ ସୁସ୍ଥିତ ଭାବେ ବସିଥିଲା। ଇଲା ନିଜେ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟରେ ବସି, ଗୀତ ଗାଇଁଥିଲେ ଏବଂ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସେ ଏକ ନାରୀ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟଗତ ଆଚରଣକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ କେବେ କେବେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବୁଧ, ଅତି ଜ୍ଞାନୀ, ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଇଲାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଇଲାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ନିଜ ପଥକୁ ଛାଡ଼ି ଇଲାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କଥା କହିଲେ— "ମୋର ପତ୍ନୀ ହେଉ, ସ୍ଥିର ହେଉ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ହେଉ।" ଇଲା, ଭକ୍ତି ଭାବରେ ବୁଧଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଏବଂ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ଖୁସି ହେଲେ। ବୁଧ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଇଲାଙ୍କ ସ୍ନେହ ଉପଭୋଗ କଲେ; ଇଲା ନିଜ ହୃଦୟରେ ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ବହୁ ସମୟ ପରେ, ବୁଧ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ— "ମୁଁ କଣ ଦେଇପାରିବି, ମୃଦୁ ଭାବରେ କହ।" ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଇଲା ବୁଧଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମୋତେ ଏକ ପୁତ୍ର ଦିଅ।" ବୁଧ, ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏହି କଥାକୁ ସ୍ନେହରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ବୁଧ କହିଲେ— "ଏହା ଅବିଫଳ; ମୋର ଶକ୍ତି ଏବଂ ଆସ୍ଥାରୁ ତୁମେ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇବେ, ଯେଉଁଥି ରାଜନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।" "ସେ ସୋମ ବଂଶର ଉତ୍ପାଦକ ହେବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକିବେ, ବୃହସ୍ପତି ପରି ଜ୍ଞାନୀ, ପୃଥିବୀ ପରି ଧୈର୍ୟଶୀଳ।" "ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୌର୍ୟରେ ହରି ପରି, କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ପରି।" ବୁଧଙ୍କ ଏହି ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେବା ସମୟରେ ସମସ୍ତଠାରେ ବିଜୟ ନାଦ ହେଲା, ଦେବମାନେ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ହେଲା। ବୁଧଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେବା ସମୟରେ ଦେବମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଆସିଥିଲି, ଜ୍ଞାନୀ, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲି। ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ; ଏହା ଦେଖି, ଅସେମ ଋଷି ଏବଂ ଦେବମାନେ କହିଲେ— "ଏହି ପୁତ୍ରର ଚିତ୍କାର ବଡ଼, ତେଣୁ ସେ ପୁରୁରବାସ୍ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବ।" ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ସେହି ନାମ ଦେଲେ। ବୁଧ ତାଙ୍କ ଧର୍ମପରାୟଣ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ, ଧନୁର୍ବେଦ ଏବଂ ତାହାର ବ୍ୟବହାର ଶିଖାଇଲେ। ପୁରୁରବାସ୍ ଶୀଘ୍ର ବଢ଼ିଲେ, ଶୁକ୍ଲ ପକ୍ଷର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି। ତାଙ୍କ ମା' ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେବା ଦେଖି, ସେ ନମ୍ର ହୃଦୟରେ ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ— "ମା, ବୁଧ ମୋର ପିତା ଏବଂ ତୁମର ପ୍ରିୟ ପତି; ମୁଁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୁତ୍ର—ତେଣୁ ଏହି ଚିନ୍ତା କାହିଁକି?" ଇଲା କହିଲେ— "ପୁତ୍ର, ବୁଧ ମୋର ପତି ଏବଂ ତୁମେ ଗୁଣମୟ; ପତି କିମ୍ବା ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଚିନ୍ତା ମୋତେ କଦାଚିତ ହୁଏନା।" "ତଥାପି, କିଛି ପୂର୍ବ ଦୁଃଖକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରେ।" ଏଭଳି ମା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ କହିଲେ। ପୁରୁରବାସ୍ କହିଲେ— "ମା, ମୋର ପ୍ରଥମ ଘଟଣାଟି କହ।" ଇଲା କହିଲେ— "ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା କେମିତି କହିବି? ତଥାପି, ପୁତ୍ର, ମୁଁ କହିବି। ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଳିନ୍ନ ପିତାମାତା ପାଇଁ ପୁତ୍ର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୋତ ଅଟୁଟ।" ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପୁରୁରବାସ୍ ନମ୍ରତାରେ ମାଙ୍କ ପାଏ ପଡ଼ି କହିଲେ— "ମା, ଯଥା ଅଛି, ସେହିପରି କହ।" ଏବେ ଇଲା ପୁରୁରବାସ୍କୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ବିବରଣୀ, ନିଜ ଜନ୍ମ, ନାମ, ରାଜ୍ୟପ୍ରାପ୍ତି, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟ କହିଲେ। ସେ ବସିଷ୍ଠ ପୁରୋହିତ, ପ୍ରିୟ ପତି, ନିଜ ସ୍ଥିତି, ଅରଣ୍ୟକୁ ବିଦାୟ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ସେ ସହରରୁ ପ୍ରେରିତ ହେବା, ଶିକାରରେ ଆସ୍ଥା, ହିମାଳୟ ଗୁହାରେ ଯାତ୍ରା, ଯକ୍ଷର ଘରେ ବାସ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ସେ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାରୀ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତି, ମହେଶ୍ବରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ ନିଷେଧ ବିଷୟ କହିଲେ। ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କ କଥା, ବର ଦେବା, ବୁଧଙ୍କ ଆଗମନ, ପୁତ୍ର ଜନ୍ମର ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଲେ। ମାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ନନୀ ଶୁଣି, ପୁରୁରବାସ୍ କହିଲେ— "ମା, ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ ପାଇପାରିବି?" "ଯଦି ଏହି କଥାରେ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେଣୁ ଏହିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯଥେଷ୍ଟ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି, ତେଣୁ ମୋତେ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ।" "ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଚାହେଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜ୍ୟ, ତୁମର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବରେ ତୁମର।" "ମୁଁ ଦାନ ଦେବାକୁ, ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ, ମୋକ୍ଷ ମାର୍ଗ ବିଚାର କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମର ପୁତ୍ର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।" "ମୁଁ ପ୍ରସ୍ନ କରୁଛି, କେଉଁ ଉପାୟରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଲାଭ ହେବ—ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ? ସତ୍ୟ କହ।" ଇଲା କହିଲେ— "ପୁତ୍ର, ଯଥାଯଥ ତୁମର ପିତା ବୁଧଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କର; ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ତୁମ ଉପକାର ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେବେ।" ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ, ଏଇଲା ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମନ କରି ନିଜ ଏବଂ ମାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କୁ କହିଲେ। ବୁଧ କହିଲେ— "ମୁଁ ଇଲାଙ୍କୁ ଜାଣିଛି, ଇଲା ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ।" "ତେଣୁ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପା ଏବଂ ଉମାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଶାପ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ ହେବ, ପୁତ୍ର, କେବଳ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।" ପୁରୁରବାସ୍ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ— "ମୁଁ କିପରି ଶିବ ଦେବତା କିମ୍ବା ମା ଶିବାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି? ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା? ପିତା, ପ୍ରଥମେ କହ।" ବୁଧ କହିଲେ— "ପୁତ୍ର, ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଉ; ଏଠାରେ ଶିବ ଉମା ସହ ସଦା ବସନ୍ତି, ଶାପ ନାଶକ ଏବଂ ଦାନ କରିବାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" ପୁରୁରବାସ୍, ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଜ୍ଞାନୀ, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗୌତମୀ ନଦୀ ଏବଂ ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ।