ଏହି ଉତ୍କଳିତ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଯେ, ଇଳା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କର ଶବ୍ଦକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମନେ ପକାଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଯକ୍ଷିଣୀ ଇଳାଙ୍କୁ ଦେଖି ଉପରେ ଘୋଡାରେ ଚଡିଥିବା ଦୁର୍ବଳ ଇଳାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଏକା ଏଠି କେଉଁଠି ଯାଉଛୁ? ପୁରୁଷ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ତୁମେ କାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛୁ, ଓ ଇଳା?" ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ରାଜା ରୋଷରେ ଭରି ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି ଏକ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତଥାପି ଯକ୍ଷିଣୀ କହିଲେ, "ଓ ଇଳା, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଦେଖୁଛ?" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଇଳା ଧନୁ ଧରି ଘୋଡାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ତା'ପରେ, ତିନି ଜଗତର ବିଜୟୀ ରାଜା ରୋଷରେ ଧନୁ ଦେଖାଇଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀ ପୁନଃ ମହାତ୍ମା ଇଳାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରଥମେ ପଛକୁ ଦେଖ, ତା'ପରେ ସତ୍ୟବାଦି ମୋତେ କଥା କହ।" ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ଅସ୍ତନ ଦେଖିଲେ। "ଏହା କ'ଣ ଘଟିଲା?" ଏହି ଭାବରେ ରାଜା ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ପୁନଃ ତିନି ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମୋତେ ଏହି ଅବସ୍ଥା କିପରି ଆସିଲା? ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କହ। ତୁମେ କିଏ? କଥା କହ, ଓ ଧର୍ମାତ୍ମା।" ଯକ୍ଷିଣୀ କହିଲେ, "ହିମବତ୍ ର ପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହାରେ ମୋ ପତି, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ବସିଥାନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ଏକ ଯକ୍ଷିଣୀ।" "ଯେଉଁ ଗୁହାରେ ତୁମେ ବସିଥିଲା, ଯେଉଁ ଯକ୍ଷକୁ ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରାଣ ନେଲା, ସେଠାରେ କୌଣସି ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇନଥିଲା।" "ଏହି ଦୁଃଖ ଛାଡିବାକୁ ମୁଁ ଏକ ମୃଗ ହୋଇ ଉମା ଅଟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ପ୍ରବେଶ କଲା। ପୂର୍ବରୁ ମହେଶ୍ୱର କହିଥିଲେ—'ଯେଉଁ ଜଣେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ପୁରୁଷ ନାରୀ ହେବେ।' ତେଣୁ ତୁମେ ନାରୀତ୍ୱ ପାଇଛ; ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଧିର ଅଦ୍ଭୁତ ଚାଳ ଜଣା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ।" ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କର ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଇଳା ଘୋଡାରେ ବସି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ପୁନଃ କହିଲେ, "ନାରୀତ୍ୱ ଆସିଛି; ପୁନଃ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପାଇବା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନାରୀଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ କଳା—ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ଶୃଙ୍ଗାର, ନାରୀ ଗୁଣ, ଖେଳ, ଏବଂ ନାରୀ ଦାୟିତ୍ୱ ଶିଖ।" ସମସ୍ତ କଥା ଶିଖି ଇଳା ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ପତି କିଏ? କଣ କରିବା ଉଚିତ୍? କିପରି ପୁରୁଷତ୍ୱ ପୁନଃ ପାଇବି? ଦୟାଳୁ ଏହି ଦୁଃଖିତର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଛି ନାହିଁ।" ଯକ୍ଷିଣୀ କହିଲେ, "ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଉମା ଅଟର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବୁଧ, ସୋମଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଏକ ଆଶ୍ରମ ରଖିଛନ୍ତି; ସେ ସାଧାରଣତଃ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି।" "ଏହି ପଥରେ ବୁଧ ସୋମାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେ ସମ୍ପ୍ରତି ପିତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇବାକୁ ଯାଆନ୍ତି।" "ବୁଧ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଆସିଲେ, ତୁମେ ସେଠାରେ ଦେଖା ଦିଅ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପାଇବ।" ଏହିପରେ ଯକ୍ଷିଣୀ ଇଳାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀ ଏହି କଥା ଯକ୍ଷଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, ଯକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ। ଇଳାଙ୍କର ସେନା ଉମା ଅଟରେ ଶାନ୍ତିରେ ରହିଲା; ଇଳା ନିଜେ ଉମା ଅଟରେ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତ କରୁଥିଲେ। ନାରୀ ସ୍ୱରୂପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଇଳା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁସ୍ମୃତି କରୁଥିଲେ; ଏପରି ଏକ ଦିନ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ସମୟରେ ବୁଧ, ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିବା, ଇଳାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଇଳାଙ୍କୁ ଦେଖି ବୁଧ ତାଙ୍କର ପଥ ଛାଡି ଇଳାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ମୋ ଜନାନୀ ହେଉ, ଶାନ୍ତିରେ ରୁହ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେଉ।" ଇଳା ଭକ୍ତିରେ ବୁଧଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଗ୍ରହଣ କରି ତାହାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କର ଶବ୍ଦ ମନେ ପକାଇ ଖୁସି ହେଲେ। ବୁଧ ଇଳାଙ୍କୁ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହକୁ ନେଇ ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଇଳା ମନ, ଶରୀର, ଆତ୍ମାରେ ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଅନେକ ଦିନ ପରେ ବୁଧ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ କ'ଣ ଦେଉ, ଓ ମୃଦୁଭାବି? ତୁମ ମନର ଆଶା କ'ଣ?" ଏହି ସମୟରେ ଇଳା ବୁଧଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଏକ ପୁତ୍ର ଦିଅ," ବୁଧ, ସୋମଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଯେଉଁଥି ଭଲବାସିଥିଲେ। ବୁଧ କହିଲେ, "ଏହି ଦାନ ଅନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, ମୋ ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରୁ ଉପଜିଛି; ତୁମେ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇବ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।" "ସେ ସୋମ ବଂଶର ସ୍ଥାପକ ହେବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକିବ, ବୃହସ୍ପତି ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପୃଥିବୀ ପରି ଧୈର୍ୟଶୀଳ।" "ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୌର୍ୟ ହରି ପରି; କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ପରି।" ବୁଧଙ୍କର ଏହି ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଜୟ ର ନାଦ ଉଠିଲା, ଦେବଗୃହରେ ମଧ୍ୟ। ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା ପରେ ଦେବମାନଙ୍କର ନାୟକମାନେ ଏଠି ଆସି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଆସିଲି, ଓ ମୁନି, ଆନନ୍ଦରେ ଭରି। ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା ପରେ ସେ ବଡ ଶବ୍ଦରେ କନ୍ଦିଲେ; ଏହିପରି ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ଦେବମାନେ କହିଲେ, "ଏହି ଶବ୍ଦ ବଡ ଥିଲା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁରବାସ୍ ନାମ ଦିଅ।" ସମସ୍ତ ଏହି ନାମ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ବୁଧ ତାଙ୍କର ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ରକୁ ରାଜଧର୍ମ ଶିଖାଇଲେ, ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ତାହାର ବ୍ୟବହାର ଦେଲେ। ପୁରୁରବାସ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଶୀଘ୍ର ବଢ଼ିଲେ; ତାଙ୍କର ମାତା ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁତ୍ର ହୃଦୟରେ ନମ୍ର ହୋଇ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମା, ବୁଧ ମୋର ପିତା ଓ ତୁମ ପ୍ରିୟ ପତି; ମୁଁ ଦାୟିତ୍ୱଶୀଳ ପୁତ୍ର—ତେଣୁ କାହିଁକି ତୁମ ମନରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଅଛି?" ଇଳା କହିଲେ, "ସତ୍ୟ, ବୁଧ ମୋର ପତି ଓ ତୁମେ ଗୁଣର ଧାମ; ପତି କିମ୍ବା ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା କେଉଁସି ଚିନ୍ତା ମୋର ନାହିଁ।" "ତଥାପି, ପୂର୍ବ ଦୁଃଖକୁ ମନେ ପକାଇ ମୁଁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରେ, ଓ ମହାମନା।" ଏହିପରି ମାତା ପୁତ୍ରକୁ କହିଲେ।