ଚନ୍ଦ୍ରକୋଟି ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦୟାମୟ ମହାଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉମାଙ୍କ ଅତି ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟକୁ କେହି ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ନିଷେଧ ଆସିଲା। ଏହି ନିୟମ ଶୁଣି, ଏକ ଯକ୍ଷୀଣୀ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରେମରେ ବିଧୁର ଦେଖି, ମନେ କଲେ—"ମୁଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ କିପରି ଯିବି?" ସେଠିଏ, ତାଙ୍କ ପତି କହିଲେ, "ମୋର ପ୍ରିୟେ, ତୁମ ପ୍ରେମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯିବିନାହିଁ।" ସେଥିରେ, ଯକ୍ଷୀଣୀ ତାଙ୍କର ମନୋଭାବ ବୁଝି, ଆକାର ବଦଳାଇ ଏକ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ମୃଗୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ମୃଗୀ ଆକର୍ଷକ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ଇଲାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖାଦେଲେ। ସେ ସମୟରେ ଯକ୍ଷ, ଶିକାର ଲାଗି ମନେ ଲଗାଇଥିଲେ, ଏହି ମୃଗୀକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ମନ ଶିକାରେ ଏତେ ଲଗିଗଲା। ଏକା ଏକା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, ଇଲା ଏହି ମୃଗୀକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଚାଲିଗଲେ। ମୃଗୀ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲି, ଶିକାର ଆସାକ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଣିଲା। କେବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ି, ଥମ୍ବି, ଚାଲି ଏହି ମୃଗୀ ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଉମା ଅରଣ୍ୟରେ ଆଣି ଦେଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ଇଲା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଯକ୍ଷୀଣୀ ଏହା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମୃଗୀ ରୂପ ଛାଡ଼ି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଶୋକ ଗଛ ତଳେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଶାଖାକୁ ଧରି, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ, ସୁନ୍ଦର ଦିହା ଓ ଦେବୀ ସଜାରେ ତିନିଁ ନିଜ କାମ୍ୟ ସାଧନ କରିଥିଲେ। ଏବେ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ଶିକାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ବସି, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୃଗୀକୁ ଦେଖିଲେ। ଯକ୍ଷୀଣୀ ଏହା ଦେଖି ହସିଲେ। ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ସୁକୁମାର, ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଏକାଏକି କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ପୁରୁଷ ବେଶରେ କାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ଇଲା?" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯକ୍ଷୀଣୀଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ମୃଗୀକୁ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଯକ୍ଷୀଣୀ ପୁଣି କହିଲେ—"ଇଲା, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଏଭଳି ଦେଖୁଛ?" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଧନୁଷ୍ଧାରଣ କରି ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ରହିଲେ। ତିନିଁ ତିନିଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ। ଯକ୍ଷୀଣୀ ପୁଣି ମହାତ୍ମା ଇଲାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ପଛକୁ ଦେଖ, ତେବେ ମୋ ସହ କଥାହେବ, କାରଣ ମୁଁ ସତ୍ୟବାଦି, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ।" ରାଜା ତାଙ୍କ ପଛକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭୁଜାମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତନ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାଜା ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ—"ମୋ ସହ କଣ ଘଟିଲା?" ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ି, ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କେମିତି ହେଲା? ତୁମେ କିଏ? ସତ୍ୟ କଥା କହ।" ଯକ୍ଷୀଣୀ କହିଲେ—"ହିମବତ୍ ପାହାଡ଼ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହାରେ ମୋର ପତି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯକ୍ଷପତି ବସିଛନ୍ତି। ମୁଁ ସେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ। ଯେଉଁ ଗୁହାରେ ତୁମେ ବସିଥିଲ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନରେ ଯେଉଁଠି ଯକ୍ଷକୁ ଯୁଦ୍ଧ ବିନା ହତ୍ୟା କଲ, ସେ ମୋର ପତି। ଏହିପରି ଦୁଃଖରୁ ବାହାରିବାକୁ ମୁଁ ମୃଗୀ ରୂପ ଧରି ଉମା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଠିକୁ ଆସିଲ। ପୂର୍ବରୁ ମହେଶ୍ୱର କହିଥିଲେ—'ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏଠିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ନାରୀତ୍ୱ ପାଇବ।' ଏହିଠାରୁ ତୁମେ ନାରୀ ହୋଇଛ, ଦୁଃଖ କରନି। ବିଧିର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅପାର—ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଇଲା ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ବସି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଯକ୍ଷୀଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ—"ନାରୀତ୍ୱ ଆସିଛି, ପୁରୁଷତ୍ୱ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି। ନାରୀମାନଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ କଳା—ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ଶୃଙ୍ଗାର, ନାରୀ ଚାଳ, ଖେଳ ଓ ନାରୀ ଧର୍ମ—ଏସବୁ ଶିଖ।" ଏହିପରି ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ, ଇଲା ଯକ୍ଷୀଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ପତି କିଏ? କଣ କରିବି? କିପରି ପୁନି ପୁରୁଷତ୍ୱ ମିଳିପାରିବ? ଦୟାମୟେ, ଦୁଃଖାନ୍ବିତଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରିବାଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ।" ଯକ୍ଷୀଣୀ କହିଲେ—"ଏହି ଅରଣ୍ୟର ପୂର୍ବଦିଗରେ ସୋମପୁତ୍ର ବୁଧଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଛି। ସେ ସଦା ସୋମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏହିପଥେ ଯାଆନ୍ତି। ବୁଧ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଯେତେବେଳେ ଆସିବେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଦିଅ। ସେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବେ।" ଏହିପରି କହି, ଯକ୍ଷୀଣୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ଯକ୍ଷୀଣୀ ଏହି ଘଟଣା ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ହେଲେ। ଏଠି ଇଲାଙ୍କ ସେନା ସୁବିଧାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଇଲା ଉମା ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ପୁଣି ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏହି ନୃତ୍ୟରେ, ନାରୀ ଭାବରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ଇଲା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବୁଧ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଇଲାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବୁଧ ତାଙ୍କ ପଥ ଛାଡ଼ି ଏଗିଅସିଲେ ଏବଂ କହିଲେ—"ମୋର ପତ୍ନୀ ହେଅ, ନିର୍ଭୟ ରୁହ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଅ।" ଇଲା ଭକ୍ତିସହିତ ବୁଧଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ଯକ୍ଷୀଣୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ମନେ ପକାଇ ଖୁସି ହେଲେ। ବୁଧ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଇଲା ମନ, ଶରୀର, ଆତ୍ମା ସହିତ ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ବୁଧ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ମୁଁ କଣ ଦେଉଁ? କଣ ତୁମ ମନର ଆଶା?" ତକ୍ଷଣାତ୍ ଇଲା କହିଲେ—"ମୋତେ ଏକ ପୁଅ ଦିଅ।" ବୁଧ କହିଲେ—"ମୋର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରୁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ହେବ। ତୁମେ ଏକ ପୁଅ ପାଇବ, ଯିଏ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ସେ ସୋମବଂଶର ନିର୍ମାତା, ସୂର୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ବୃହସ୍ପତି ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଧରାପରି ଧୈର୍ୟଶୀଳ ହେବ।