ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଭାବରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିଲେ । ସେ ଦଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ରହିଲେ । ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଘର ଓ ସେବକମାନେ ହରାଇଯିବା ପରେ, ସେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠାରେ ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଯକ୍ଷିଣୀ, ଯିଏ ଏବେ ମୃଗୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେଠି ସେ ତାଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ । ସେ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରିୟେ, ଏହି ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଆକ୍ରାନ୍ତ । ସେ କିପରି ଏହି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଲେ? ଏହାର କୌଣସି ଉପାୟ ଭାବିବା ଉଚିତ । ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ଶେଷ ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନରେ ହୁଏ । ତେଣୁ ଚାଲ, ଆମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା; ତୁମେ ଏକ ମନୋହରୀ ମୃଗୀ ରୂପ ଧାରଣ କର ।" ସେ ଅଧିକ କହିଲେ, "ସେଠି ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଏକ ନାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ମୋତେ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ମୁଁ ପୁରୁଷ, ତୁମେ ନାରୀ, ଏବଂ ଯକ୍ଷିଣୀ ।" ଯକ୍ଷିଣୀ ପଚାରିଲେ, "ଉମାଙ୍କ ଅତି ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାରେ ତୁମେ କିଏ ଅପରାଧ ଦେଖୁଛ? ଯଦି ଯିବୁ, ତେବେ ତାହାର କଣ ଦୋଷ? ସତ୍ୟ କହ ।" ଏହି ସମୟରେ, ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ ଶିବ ଉମାଙ୍କ ସହ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସହ ଦେବମାନେ ଓ ଗଣମାନେ ଥିଲେ । ଏକଥିରେ ପାର୍ବତୀ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ଵଭାବ ଏହିପରି: ସେମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଦରକାର । ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୋର ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତୁ ।" "ହେ ଦେବମାନଙ୍କ ନାଥ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ, ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ; ଆପଣ, ଗଣେଶ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, କିମ୍ବା ନନ୍ଦି ନ ଥାଆନ୍ତୁ । ଯେଉଁଠି କେହି ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନାରୀ ହେଇଯିବେ ।" ଏଭଳି ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଦୟାକରି ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲେ । "ମୁଁ ପୁରୁଷ ଓ ତୁମେ ନାରୀ ହୋଇ, ତୁମ ପ୍ରେମରେ ବିପନ୍ନ ହୋଇ, ଏଉଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ମୋତେ ଉଚିତ ନୁହେଁ ।" ପତିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯକ୍ଷିଣୀ ନିଜ ମାୟାରେ ଚତୁର ଥିଲେ, ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ମୃଗୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଇଳାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ଯକ୍ଷ ଏହା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଇଳାଙ୍କ ମନ ଶିକାରରେ ଲଗିଗଲା, ବିଶେଷକରି ଏହି ମୃଗୀକୁ ଦେଖି । ସେ ଏକା ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଏହି ମୃଗୀ ପଛରେ ଚଲିଗଲେ; ମୃଗୀ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିକାରକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ । ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ନେଇଗଲେ; ମୃଗୀ କେବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ । କେବେ ଦଉଡ଼ି, କେବେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ମୃଗୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଉମା ଅରଣ୍ୟ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଲେ । ରାଜା ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଉମା ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀ ଏହା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ ହେବାର ଅନୁଭୂତି କଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ମୃଗୀ ରୂପ ଛାଡ଼ି, ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଶୋକ ଗଛ ତଳେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇ, ସୁନ୍ଦର ଦେହରେ ଗଛର ଡାଳକୁ ଧରି, ତାଙ୍କ କାମ୍ୟ ସଫଳ କଲେ । ରାଜା ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଦୂର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃଗୀକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀ ହସିଲେ । ପତିଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ କୌମୁଦୀ, ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଏକା ଏଉଁଠି କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ପୁରୁଷ ବେଶରେ କାହା ପଛେ ଚଲିଛ, ଇଳା?" ଇଳାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିବାକୁ ଶୁଣି, ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ ଏବଂ ପୁନି ମୃଗୀକୁ ପଚାରିଲେ । ତଥାପି, ଯକ୍ଷିଣୀ କହିଲେ, "ହେ ଇଳା, ମୋତେ ଏପରି ଦୃଷ୍ଟିରେ କାହିଁକି ଦେଖୁଛ?" ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଧନୁଷ୍ଧାରଣ କରି ଘୋଡ଼ାରେ ରହିଲେ । ତିନି ଲୋକ ଜୟୀ ଏହି ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଧନୁଷ୍ ଦେଖାଇଲେ; ପୁନି ଯକ୍ଷିଣୀ ଏହି ମହାତ୍ମା ଇଳାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପଛକୁ ଦେଖ, ତାପରେ ମୋ ସହ କଥା କର, କାରଣ ମୁଁ ସତ୍ୟବାଦିନୀ ।" ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥନ ଦେଖିଲେ । "ଏହି କଣ ଘଟିଲା?" ଏପରି ଭାବି ସେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ । "ଏହି କଣ ଘଟିଲା? ତୁମେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣ? ସତ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହ, ତୁମେ କିଏ?" ରାଜା ପଚାରିଲେ । ଯକ୍ଷିଣୀ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହାରେ ମୋ ପତି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯକ୍ଷପତି ବାସ କରନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଯକ୍ଷିଣୀ । ଯେଉଁ ଗୁହାରେ ତୁମେ ଶିତଳ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିଲ, ଯେଉଁ ଯକ୍ଷକୁ ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଯୁଦ୍ଧ ବିନା ହତ୍ୟା କରିଥିଲ ।" "ତେଣୁ, ଏଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ, ମୁଁ ମୃଗୀ ହୋଇ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛ । ପୂର୍ବରୁ ମହେଶ୍ଵର କହିଥିଲେ: 'ଯେଉଁଠି କେହି ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ ନାରୀ ହେଇଯିବେ ।' ତେଣୁ ତୁମେ ନାରୀ ହୋଇଛ; ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଦୈବର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଅପାର, ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରିବେ ନାହିଁ ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଇଳା ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ: "ନାରୀତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ପୁନି ପୁରୁଷ ହେବାର ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ନାରୀମାନଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ କଳା ଶିଖ—ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ଶୃଙ୍ଗାର, ନାରୀ ଚାଳ ଓ ମହିଳା ଧର୍ମ ।" ସବୁ କଥା ଶୁଣି ଇଳା ଯକ୍ଷିଣୀକୁ ପଚାରିଲେ, "ପତି କିଏ? କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ? ପୁନି କିପରି ପୁରୁଷ ହେବି? ଦୟାକରି ଏହା କହ, କାରଣ ଦୁଃଖିତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ନାହିଁ ।" ଯକ୍ଷିଣୀ କହିଲେ, "ଏହି ଅରଣ୍ୟର ପୂର୍ବଦିଗରେ ସୋମପୁତ୍ର ବୁଧଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଛି; ସେ ସଦା ତାଙ୍କ ବଡ଼ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଏହି ମାର୍ଗରେ ବୁଧ ତାଙ୍କ ପିତା ସୋମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ସଦା ଏହିପରି ଦେଖା କରନ୍ତି ।" "ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ବୁଧ ଆସିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଅ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ତୁମର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ ।" ଏହିଭଳି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଯକ୍ଷିଣୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଯକ୍ଷିଣୀ ଯକ୍ଷଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, ତେଣୁ ଯକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କଲେ ।