ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଯକ୍ଷ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସମାନା, ଯିଏ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମରେ ଏବଂ ପତିର ନିୟମରେ ପ୍ରତିବଦ୍ଧ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନଗରୀରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ, ସେ ଯକ୍ଷ ଏବଂ ସମାନା ହରିଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅନନ୍ଦରେ ଅଟବିରେ ନୃତ୍ୟ ଏବଂ ଗୀତରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଖେଳୁଥିଲେ। ଏହି ଭାବରେ, ଯଦିଓ ଯକ୍ଷ ହରିଣ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଇଳା ଜାଣିନଥିଲେ ଯେ ସେ ଗୁହା ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ। ଏହି ଯକ୍ଷଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଗୃହ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା, ଏଠିରେ ଏକ ରାଜା ତାଙ୍କର ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ବସିଥିଲେ। ସେ ରାଜା ସେଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ, ମୁଦ୍ରା ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ଯକ୍ଷ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ହରିଣ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଯକ୍ଷ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୁଁ ଇଳାଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବି ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ମୋ ଅନୁରୋଧ ମାନି ମୋ ଘର ଛାଡ଼ି ଯାଉ ନାହିଁ। ମୋ ଘର ତ ସେ ଦଖଳ କରିଛନ୍ତି—ମୁଁ କଣ କରିବି?” ତାପରେ ଯକ୍ଷ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ମୁଁ କିପରି ଏହି ମଦୋନ୍ମତ ରାଜାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରିପାରିବି?” ଏହିଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ତାଙ୍କର ସାହସୀ, ଧନୁର୍ଧର ଯକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ। ଯକ୍ଷ ରାଜା ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ—“ତମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହି ଗଜପ୍ରଭାବୀ ଇଳାଙ୍କୁ ଜିତି, ମୋ ଘରରୁ ତାଙ୍କୁ ବାହାର କର।” ଯକ୍ଷମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଇଳାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ—“ଏହି ଗୁହା ଗୃହରୁ ବାହାର ଆସ।” ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ—“ଯଦି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରି ନପଳାଉ, ତେବେ କେଉଁଠି ଯିବ?” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଏହିପରି, ଇଳା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଜିତି, ଦଶ ରାତି ସେଠାରେ ରହିଲେ। ଯକ୍ଷପତି ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ହରିଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଟବିକୁ ଚଲିଗଲେ। ଘର ଏବଂ ସେବକ ହରାଇ, ଯକ୍ଷ ଅଟବିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ହରିଣୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ରାଜା ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ଅପଶ୍ରୟରେ ଲଗାଇଛି; କିପରି ଏହି ଅପଦକୁ ସେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ? ଏହାର କୌଣସି ଉପାୟ ଭାବିବା ଉଚିତ।” ଯକ୍ଷ ଆଉ କହିଲେ—“ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ଶେଷ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅପଶ୍ରୟ ହୁଏ; ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଚଳ, ଆମେ ଅଟବିକୁ ଯିବା, ତୁମେ ମନୋହରୀ ହରିଣୀ ହେଉ। ଏଠିରେ ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ; ଏହି କାମ ତୁମେ କର, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ପୁରୁଷ ଏବଂ ତୁମେ ପୁନି ଯକ୍ଷିଣୀ ରୂପରେ ସ୍ତ୍ରୀ। ତୁମେ ଉମାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଅଟବିକୁ କାହିଁକି ଯିବ ନାହଁ? ଯଦି ଯିବୁଛ, ତେବେ ଏଥିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ମୋତେ ଏହି ସତ୍ୟ କୁହ।" ଏହି ସମୟରେ, ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ ଉମାଙ୍କ ସହିତ ଶିବ ଦେବ, ଦେବତା ଏବଂ ଗଣମାନେ ପଛରେ ଥିବାବେଳେ, ବିହାର କରୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ପାର୍ବତୀ ଗୁପ୍ତରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି: ସେମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୋ ସ୍ଥାନ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଉ। ହେ ଦେବତାନାୟକ, ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଶୁଣିଛି, ମୋତେ ଉମାଙ୍କର ଅଟବି ଦିଅନ୍ତୁ; ଆପଣ, ଗଣେଶ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ବା ନନ୍ଦି ଛାଡ଼ି। ଏଠିକୁ ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଇଯିବ।” ଏଭଳି ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଦୟାକରି ଉମାଙ୍କ ଅଟବି ପାଇଁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। ଯକ୍ଷ କହିଲେ—“ମୁଁ ପୁରୁଷ ଅଛି, ତୁମ ପ୍ରେମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଉମାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଅଟବିକୁ ଯିବି ନାହିଁ।” ପତିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରୂପ ଧାରଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ଯକ୍ଷିଣୀ ଏକ ଚକ୍ଷୁରାମ୍ବର ହରିଣୀ ହେଇ ଇଳାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଦେଲେ। ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଯକ୍ଷ ଏହି ହରିଣୀକୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଶିକାରରେ ଲଗିଲା। ଇଳା ଏକା ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି, ହରିଣୀ ପଛରେ ଚଲିଗଲେ, ହରିଣୀ ତାଙ୍କୁ ଶିକାର ଆଶାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉମାଙ୍କ ଅଟବି ଦିଗରେ ଆଣିଲେ। ହରିଣୀ କେବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଭୟରେ ଦୌଡ଼ିବା, ଚାଲିବା ଏବଂ ଦଢ଼ିବାରେ ହରିଣୀ ତାଙ୍କୁ ଉମାଙ୍କ ଅଟବିକୁ ଆଣିଲେ। ଏହିପରି, ଇଳା ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଉମାଙ୍କ ଅଟବିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯକ୍ଷିଣୀ ଏହି ଅଟବିରେ ରାଜାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ। ତାପରେ, ଯକ୍ଷିଣୀ ହରିଣୀ ରୂପ ଛାଡ଼ି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଶୋକ ଗଛ ତଳେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ହାତରେ ଶାଖା ଧରି, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ, କମଳାଙ୍ଗୀ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଶୋଭାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ତାଙ୍କ କାମ୍ୟ ସାଧନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ଦୂର୍ବଳ ହୋଇ, ଘୋଡ଼ାରେ ବସି, ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ ହରିଣୀକୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଯକ୍ଷିଣୀ ହସିଲେ। ସେ ପତିଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ସୁକୁମାର, ଏକା ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ଏବଂ, ପୁରୁଷ ବେଶରେ, କାହା ପଛରେ ଚଲିଛ? ହେ ଇଳା!” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଇଳା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ ବକ୍ର କଥା କହିଲେ ଏବଂ ପୁନି ହରିଣୀକୁ ପଚାରିଲେ। ତଥାପି, ଯକ୍ଷିଣୀ କହିଲେ—“ହେ ଇଳା, ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଏଭଳି ଦେଖୁଛ?” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଧନୁ ଧରି ଘୋଡ଼ାରେ ବସି ରହିଲେ। କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ତିନିଭୁବନ ଜୟୀ ତାଙ୍କର ଧନୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ। ପୁନି, ଯକ୍ଷିଣୀ ନିଜେ ମହାତ୍ମା ଇଳାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପଛକୁ ଦେଖ, ତାପରେ ମୋ ସହ କଥା କର; ମୁଁ ଏକଦମ ସତ୍ୟବାଦି, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ।” ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କର ହାତ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ଉରୁଣ୍ଡ ଦେଖିଲେ। ଏହା ଦେଖି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଭାବିଲେ—“ମୋ ସହ କଣ ଘଟିଲା?” ସେ ଉତ୍ତପ୍ଲବ୍ଧ ହୋଇ ପଚାରିଲେ—“ମୋ ସହ କଣ ଘଟିଲା? ତୁମେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କହିପାରିବ? ସତ୍ୟ କଥା ତୁମେ କହ, ତୁମେ କିଏ?” ଯକ୍ଷିଣୀ କହିଲେ—“ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ଉତ୍ତମ ଗୁହାରେ ମୋ ପତି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯକ୍ଷପତି ବସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ, ଏକ ଯକ୍ଷିଣୀ। ଯାହାଙ୍କ ଗୁହାରେ ତୁମେ ଠଣ୍ଡାରେ ବସିଛ, ଯାହାଙ୍କୁ ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ, ଯୁଦ୍ଧ ବିନା ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ।