ସେହି ସମୟରୁ, ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଟି “ବୃଦ୍ଧାସଙ୍ଗମ” ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଆଉ ଏକ ନାମ ମିଳିଲା—ଇଳା ତୀର୍ଥ। ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ମହାପାପ ଯେପରିକି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଏହି ସମୟରେ, ବୈବସ୍ବତ ବଂଶରେ ଇଳା ନାମକ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ସେନା ସହିତ ଶିକାର କରିବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ, ନାନା ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଘନ ଗଛମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏଠୁ ସେଠା ଘୁଞ୍ଚିଲେ। ରାଜା ଇଳା, ଶିକାରରେ ମନ ଲଗାଇ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ଚାଲିବା ଦ୍ୱାରା ଏକ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସହରକୁ ଫେରିଯାଅ, ମୋ ପୁଅ ଯେଉଁ ସେଠାରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଛି, ସେଉଁଠି ଜମି, ଧନ, ସେନା ଏବଂ ସେଉଁଠିର ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର। ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଭଳି ଅଗ୍ନି ସହିତ ନେଇଯିବାକୁ କହ। ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବି।” “ଯେଉଁମାନେ ଅରଣ୍ୟର ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି—ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମଣିଷ, ଏବଂ ଶିକାର ପ୍ରେମୀ କିଛି ଲୋକ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସହରକୁ ଯିଅନ୍ତୁ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ମଣିମୟ ଶିଖରକୁ ଗଲେ, ଏଉଁଠି ରାଜା ଇଳା ବସିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ନାନାମାଣିକ୍ୟ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଗୁହା ଦେଖିଲେ; ସେଠାରେ ସମାନ୍ୟୁ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯକ୍ଷ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସମାନା, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ପତିଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ଭକ୍ତ, ସେଉଁଠି ମଧୁର ନଗରରେ ତାଙ୍କ ସହ ବସୁଥିଲେ। ସେଇ ଯକ୍ଷ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ନାଚ ଏବଂ ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଯଦିଓ ଯକ୍ଷ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଇଳା ଜାଣିନଥିଲେ ଯେ ଏହି ଗୁହା ଯକ୍ଷଙ୍କ ରକ୍ଷାଧୀନ। ଯକ୍ଷଙ୍କ ମଣିମୟ ଗୃହରେ, ଇଳା ତାଙ୍କ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ବସିଥିଲେ। ସେଠି ସେ ତାଙ୍କ ନିବାସ ଗଢ଼ିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯକ୍ଷ, ଅନ୍ୟାୟରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଚିନ୍ତା କରିଲେ—“ମୁଁ ଇଳାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବିନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ମାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେଉନାହାନ୍ତି; ମୋ ଘର ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଖଳ ହୋଇଛି। ଏବେ କଣ କରିବି?” ସେ ଭାବିଲେ, “କିପରି ଏହି ମଦାନ୍ଧଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରିପାରିବି?” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଯକ୍ଷ ରାଜା ତାଙ୍କର ସ୍ୱନୀୟ, ଧନୁର୍ଧାରୀ ଯକ୍ଷମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ଆଦେଶ ଦେଲେ। “ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଜା ଇଳାଙ୍କୁ ଜିତି, ମୋ ଘରୁ ତାଙ୍କୁ ହଟାଇଦିଅ।” ଯକ୍ଷର ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମଦାନ୍ଧ ହୋଇ, ଇଳାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ଗୁହା ଗୃହରୁ ବାହାରିଆଅ। ଯଦି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ପଳାଇନାହାଁ, କେଉଁଠି ଯିବୁ?” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ତିନି ଦିନ ଧରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯକ୍ଷଙ୍କୁ ଜିତି, ଦଶ ରାତି ସେଉଁଠି ରହିଲେ। ଯକ୍ଷପତି, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଘର ଏବଂ ସେବକ ହରାଇ, ଯକ୍ଷ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଯକ୍ଷିଣୀ, ଯିଏ ମୃଗୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେଠି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ କହିଲେ, “ଏହି ରାଜା ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଲଗିଛି; ଏଠି ତାଙ୍କୁ କିପରି ଅପଦ ହେଲା? ଏହାର ଉପାୟ ଭାବିବା ଦରକାର।” “ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ତ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅପଦରେ ହୁଏ; ହେ ଶୁଭ୍ରଭ୍ରୁ, ଚଳି ଅମାର ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା, ତୁମେ ଏକ ମନୋହରୀ ମୃଗୀ ହେଉ। ଏଠି ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ଆସିବେ, ଏବଂ ଏଠି ଏକ ନାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ପୁରୁଷ, ତୁମେ ଯକ୍ଷିଣୀ ନାରୀ।” “ତୁମେ ଉମାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟକୁ କାହିଁକି ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ? ଯଦି ଯିବା, ତାହାର କ’ଣ ଦୋଷ? ଏହାର ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କହ।” ଏହି ସମୟରେ, ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ ଶିବ, ଉମାଙ୍କ ସହିତ ଦେବତାମାନେ ଓ ଗଣମାନେ ସହିତ ବିହାର କରୁଥିଲେ। ଏକଦିନ, ପାର୍ବତୀ ଗୁପ୍ତରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କହିଲେ: “ନାରୀମାନେ ସ୍ଵଭାବତଃ ଆନନ୍ଦକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର। ତେଣୁ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୋ ଅଂଶକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯାଉ। ହେ ଦେବେଶ, ମୋତେ ଉମାଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ ଦିଅ, ଯେପରିକି ମୁଁ ଶୁଣିଛି; ଆପଣ, ଗଣେଶ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ କିମ୍ବା ନନ୍ଦି ବିନା।” “ଯିଏ ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନାରୀ ହେଇଯିବେ।” ଏହିପରି ଆଜ୍ଞା ଚନ୍ଦ୍ରମାଉଳି ଶିବ ଦେଲେ। “ମୁଁ ପୁରୁଷ ଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, ତୁମ ପ୍ରେମରେ ଅନୁଭୂତ ହୋଇ, ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବିନାହିଁ।” ପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯକ୍ଷିଣୀ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା, ତେଉଁଠି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିଲେ, ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ଏକ ମୃଗୀ ହୋଇ ଇଳାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଲେ। ଯକ୍ଷ, ସେଠିଏ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଇଳାଙ୍କ ମୃଗୀକୁ ଦେଖିଲେ; ଶିକାରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା ଇଳା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଧିକ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ। ଏକା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, ଇଳା ସେଇ ମୃଗୀ ପଛକୁ ଚଲିଲେ; ମୃଗୀ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଶିକାର ପ୍ରେମୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି ନେଇଗଲେ। ଏଭଳି ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ସେ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ନେଇଗଲେ; ମୃଗୀ କେବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କେବେ ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କେବେ ଦଢ଼ି, କେବେ ଚାଲି, କେବେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ି, ସେଇ ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମୃଗୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଉମାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ କଲେ। ଇଳା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଉମା ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଯକ୍ଷିଣୀ ଚିହ୍ନିଲେ ଯେ, ରାଜା ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ, ମୃଗୀ ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇଚ୍ଛାରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ଯକ୍ଷିଣୀ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅଶୋକ ଗଛତଳେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଦେବୀ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ, ଶିଥିଳ ଦେହ, ଦିବ୍ୟ ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ, ସେ ତାଙ୍କ କାମନା ସାକାର କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜା ଘୋଡ଼ା ଉପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଇ, ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମୃଗୀକୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଯକ୍ଷିଣୀ ହସି ଉଠିଲେ।