ଗଉତମୀ ଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦମ୍ପତି ନିଜ ଜୀବନୀ ସୁଖ ଓ ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିୟମିତ ମନ୍ତ୍ରମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ନିବେଦିତ ପାତ୍ର ଓ ଯଥାଯଥ ଉପଚାର ଦେଇ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିଥିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ରିୟାର ଫଳରେ ସେ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଅତି ଆକର୍ଷକ ଓ ଚକ୍ଷୁ ମନୋହର ହେଲା, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦଦାୟି ରୂପ ପାଇଲେ। ପୁନି, ସେ ପତି ମଧ୍ୟ ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ। ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସେ ଦୁହେଁ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି ଗଉତମୀଙ୍କ କୃପାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଯେ ଜଳ ଅଭିଷେକରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ଜଳ ଏକ ନଦୀର ରୂପ ଧାରଣ କଲା ଓ ‘ବୃଦ୍ଧା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲା। ଏହି ନଦୀ ବୃଦ୍ଧା ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଗଉତମ ମୁନିଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧଗଉତମ ଭାବେ ମୁନିଗଣ ଡାକିଲେ। ବୃଦ୍ଧା ଦେବୀ ଗଉତମୀଙ୍କୁ, ଯିଏ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ, ସମ୍ବୋଧନ କଲେ: “ଓ ଦେବୀ, ଏହି ନଦୀ ମୋ ନାମରେ ବୃଦ୍ଧା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ; ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ସଙ୍ଗମ ହେଉଛ, ସେଠା ହେଉ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ କ୍ରିୟା କଲେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଶୁଭ, ସନ୍ତାନ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳ, ବିଜୟ ଓ ପ୍ରେମର ବୃଦ୍ଧି ହେବ; ଏଠାରେ କୃତ କ୍ରିୟାରେ ପିତୃଗଣ ବିଶେଷ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବେ।” ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ବୃଦ୍ଧାଙ୍କୁ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି ଅନୁମୋଦନ କଲେ; ଏଠାରେ ଗଉତମଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ‘ବୃଦ୍ଧା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ସହିତ ମୁନି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହିଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ‘ବୃଦ୍ଧାସଙ୍ଗମ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ପାଇଲା। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଆଉ ଏକ ନାମ ମିଳିଲା—‘ଇଳା ତୀର୍ଥ’, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଦାନ କଲେ, କିମ୍ବା କୃତ୍ୟ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ, ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ବୈବସ୍ୱତ ରାଜବଂଶରେ ଏକ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଇଳା। ସେ ବଡ଼ ଅନେକ ସେନା ସହିତ ଶିକାର କରିବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେଉଁଠି ଘନ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଚମତ୍କୃତିମୟ ବୃକ୍ଷସମୂହ ଦେଖିଲେ। ରାଜା ଶିକାର ମନେ କରି ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ତେବେ ଏକ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତମେ ସମସ୍ତେ ମୋ ପୁଅଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିଯାଅ; ଭୂମି, ଧନ, ସେନା ଓ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କର, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଆମ ପିତା କରୁଥିଲେ, ଅଗ୍ନିଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଚାଲିଯିବାକୁ କହ। ମୁଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ରହିବି। ଅରଣ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଯେଉଁମାନେ ମନ ଲଗାନ୍ତି—ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମନୁଷ୍ୟ, ଓ ଅନ୍ୟ ଶିକାର ପ୍ରେମୀମାନେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସହରକୁ ଫେରିଯାଅ।” ସମସ୍ତେ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି ଚାଲିଗଲେ; ଇଳା ନିଜେ ଧୀରେ ଧୀରେ ମଣିମୟ ହିମବତ୍ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ବାସ କଲେ। ସେଠାରେ ରାଜା ଏକ ମଣିମୟ ଗୁହା ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମାନ୍ୟୁ ନାମକ ଏକ ଯକ୍ଷପତି ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସମାନା, ପତିଉପାସନାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେଇ ଯକ୍ଷଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଯକ୍ଷ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହିତ ମୃଗ ରୂପେ ଅରଣ୍ୟରେ ନାଚ ଓ ଗୀତରେ ଖେଳୁଥିଲେ। ଯକ୍ଷ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଇଳା ଜାଣିନଥିଲେ ଏହି ଗୁହା ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ। ଏହି ମଣିମୟ ଯକ୍ଷ ଗୃହରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାସ ସେଉଁଠି ହେବାପରେ, ଯକ୍ଷ ଅନ୍ୟାୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ପତ୍ନୀ ସହିତ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। “ମୁଁ ଇଳାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବି ନାହିଁ, ତିନି ମୋ ଅନୁରୋଧ ମାନି ଦେଉନାହାନ୍ତି; ମୋ ଘର ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଖଲ ହୋଇଯାଇଛି—ମୁଁ କଣ କରିବି?” ବେପରୁଆ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ। “ମୁଁ କିପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହି ମଦୋନ୍ମତ ରାଜାକୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିବି?” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ତାଙ୍କ ନିଜ ଶୂର, ଧନୁର୍ଧାରୀ ଯକ୍ଷମାନେଙ୍କୁ ପଠିଲେ। ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଜା ଇଳାଙ୍କୁ ଅଜୟ ହାତୀ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ହରାଇ, ଘରୁ ବେର କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ଯକ୍ଷପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଇଳାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ: “ଏହି ଗୁହା ଗୃହରୁ ବାହାରିଯାଅ। ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରି ନ ପଳାଅ, ତେବେ କେଉଁଠି ଯିବୁ?” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯକ୍ଷମାନେଙ୍କୁ ଜିତି, ଦଶ ରାତି ସେଉଁଠି ରହିଲେ; ଯକ୍ଷପତି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହିତ ମୃଗ ରୂପେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଘର ଓ ଦାସଦାସୀ ହରାଇ, ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ମୃଗୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରିୟା ଯକ୍ଷିଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ରାଜା ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ; କିପରି ସେ ଏହି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଲେ? ଏହାର ଉପାୟ ଭାବିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଭୂମିର ରାଜ୍ୟର ଶେଷ ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନ; ହେ ସୁନ୍ଦରି, ଚଳ ଅମ୍ବିକାର ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା; ତୁମେ ଏଠାରେ ମନୋହରୀ ମୃଗୀ ହୋଇଯିବ। ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ରାଜା ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ଓ ଏଠାରେ ଜଣେ ନାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଏଠାରେ ମୋର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ। ମୁଁ ପୁରୁଷ, ତୁମେ ଯକ୍ଷିଣୀ ଭାବେ ନାରୀ। କାହିଁକି ତୁମେ ଉମାଙ୍କ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ ନାହିଁ? ଯଦି ଯିବେ, ତେବେ କ’ଣ ଦୋଷ? ଏହାର ସତ୍ୟ କଥା କହ।” ହିମବତ୍ ପାହାଡରେ, ଶିବ ଉମାଙ୍କ ସହ ଦେବଗଣ ଓ ଗଣମାନେ ସହିତ ଚରଣ କରୁଥିଲେ। ଏକଥିରେ ପାର୍ବତୀ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କହିଲେ: “ନାରୀ ସ୍ୱଭାବ ଏପରି, ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦକୁ ରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଦରକାର। ତେଣୁ, ତୁମେ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ, ମୋର ସ୍ଥାନ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଉ।