ଋଷିମାନ୍ୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଗୌତମ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧା ପତ୍ନୀ ଦୁହେଁ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ଭାସିଗଲେ। ଜ୍ଞାନୀ ଗୌତମ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହ ମହାନ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏମିତି କୌଣସି ଭୂମି କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଅଛି କି, ଯେଉଁଠାରେ ଶୀଘ୍ରେ ଉତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳିପାରେ?” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି— ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ ହୁଏ, ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ। ତେଣୁ, ହେ ମହାମତି, ତୁମେ ଗୌତମୀକୁ ଯାଅ, ସେ ପାପ ନାଶକ। ମୁଁ ତୁମ ପଛରେ ଆସିବି, ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, କର।” ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଗୌତମ ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧା ପତ୍ନୀ ସହ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଉଭୟ ଦମ୍ପତି ଗମ୍ଭୀର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମହାନ ଗୌତମ ଭଗବାନ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେମାନେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ— “ହେ ଶିବ, ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ। ମରୁଭୂମିରେ ଯାହା ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଛାୟା ଦେଉଥିବା ପ୍ରିୟ ବୃକ୍ଷ, ତୁମେ ସେପରି। ଉଚ୍ଚ-ନିଚ୍ଚ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ପାପ ନାଶକ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ ଅନ୍ନ ପାଇଁ ବର୍ଷା ମେଘ ପରି। ତୁମେ ଭୂତଳରୁ ବାହାରିବା ପାଇଁ ପୌଢ଼ି, ଅମୃତ ତରଙ୍ଗ ଯୁକ୍ତ ନଦୀ; ହେ ଗୌତମୀ, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ପତିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହେଉ।” ଏପରି ଭକ୍ତି ଦେଖି ଗୌତମୀ ନଦୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଗୌତମଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ— “ତୁମେ ମନ୍ତ୍ର ମିଶିତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କର, ପାତ୍ର ଓ ଉଚିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା। ତାପରେ ତୁମ ପ୍ରିୟା ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଶୋଭାମୟ, ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣ ଯୁକ୍ତ ଓ ମଧୁର ନୟନ ହେବେ। ପୁନଃ, ସେ ତୁମକୁ ଅଭିଷେକ କଲେ, ତୁମେ ମଧୁର ରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଲାଗି ହେବା।” ଗଙ୍ଗାଙ୍କ କଥାକୁ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି, ଗୌତମ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଦୁହେଁ ଗୌତମୀଙ୍କ କୃପାରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ରୂପ ପାଇଲେ। ଅଭିଷେକରେ ବ୍ୟବହୃତ ଜଳ ଏକ ନଦୀ ରୂପେ ପରିଣତ ହେଲା, ଯାହାକୁ ବୃଦ୍ଧା ନଦୀ ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହି ବୃଦ୍ଧା ନଦୀ ନାମରେ ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ‘ବୃଦ୍ଧଗୌତମ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ହେଲେ। ବୃଦ୍ଧା ନଦୀ ଦେଖି, ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ— “ମା, ଏହି ନଦୀ ମୋ ନାମରେ ବୃଦ୍ଧା ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଉ। ତୁମ ଏହା ସହ ଯୋଗ ହେଉ, ଏହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ହେଉ।” ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, କ୍ରିୟା କଲେ ଶୋଭା, ଶୁଭ, ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳ, ବିଜୟ ଓ ପ୍ରେମ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ। ପିତୃଗଣ ମଧ୍ୟ ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ କ୍ରିୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ପାଇବେ। ଗଙ୍ଗା ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବୃଦ୍ଧାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ, ଏଠି ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ‘ବୃଦ୍ଧା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଠି ମହାନ ଋଷି ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧା ପତ୍ନୀ ସହ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଆଭିଲାଷିତ ଫଳ ମିଳେ। ଏହିଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ବୃଦ୍ଧାସଙ୍ଗମ’ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା। ଏହି ବୃଦ୍ଧାସଙ୍ଗମକୁ ଇଲା ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପରି ପାପ ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରେ। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ବୈବସ୍ବତ ବଂଶର ଏକ ରାଜା ଇଲା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ସହ ଶିକାର କରିବା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେ ଘନ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛ ରହିଥିଲା। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ରାଜା ଇଲା ଶିକାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇ ଅରଣ୍ୟ ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନଗରକୁ ଫେରିଯାଅ, ମୋ ପୁଅ ଶାସନ କରୁଥିବା ସେଠାରେ ଦେଶ, ଧନ, ସେନା ଓ ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ। ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଭଳି ଅଗ୍ନି ନେଇଯାଅ। ମୁଁ ମୋର ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବି। ଯେଉଁମାନେ ଅରଣ୍ୟ ରସ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି—ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମଣିଷ ଓ ଶିକାର ପ୍ରେମୀ ଅନ୍ୟମାନେ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନଗରକୁ ଯାଅ।” ସମସ୍ତେ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି ଚଲିଗଲେ। ଇଲା ଦୀରେ-ଦୀରେ ମଣିମୟ ହିମବତ ପାର୍ବତକୁ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ବସିଲେ। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଗୁହା ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଭିତରେ ସମାନ୍ୟୁ ନାମକ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଯକ୍ଷ ରହୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ସମାନା ନାମକ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଯିଏ ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ, ଯକ୍ଷ ସହ ମଧୁର ନଗରରେ ବସୁଥିଲେ। ଏହି ଯକ୍ଷ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହ ହରିଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅରଣ୍ୟରେ ନାଚ-ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଯଦିଓ ଯକ୍ଷ ହରିଣ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଇଲା ଜାଣି ପାରିଲେ ନାହିଁ ଯେ ଏହି ଗୁହା ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ। ଯକ୍ଷଙ୍କ ସ୍ଥାନ ବିଭିନ୍ନ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏଠି ରାଜା ତାଙ୍କ ବଡ଼ ସେନା ସହ ବସିଲେ। ସେଠି ରାଜା ଇଲା ତାଙ୍କ ନିବାସ ଗଢ଼ିଲେ। ଯକ୍ଷ, ଅଧର୍ମ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ— “ମୁଁ ଇଲାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇପାରିବି ନାହିଁ, ସେ ମାଗିଲେ ଦେଉନାହିଁ, ମୋ ଘର ଦଖଲ କରିଛି—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କଲେ। “ମୁଁ କିପରି ଏହି ମଦୋନ୍ମତ ରାଜାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରିପାରିବି?” ଏପରି ଭାବି, ଯକ୍ଷପତି ନିଜ ଶୂର, ଧନୁର୍ଧର ଯକ୍ଷମାନେକୁ ପଠାଇଲେ। “ଏହି ରାଜା ଇଲା, ଯିଏ ଦ୍ରୁତ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହାତୀ ପରି, ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତି, ମୋ ଘରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କର।” ଯକ୍ଷପତିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସାହରେ ଇଲାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ— “ଏହି ଗୁହା ଛାଡ଼ିବାକୁ ତୁମେ ବାହାରିଯାଅ। ଯଦି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରି ନ ପଳାଉଛ, ତେବେ କେଉଁଠି ଯିବୁ?” ଯକ୍ଷମାନେ ଏହିପରି କହିଲେ, ରାଜା ଇଲା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ।