ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କୁ ଏହିପରି ଦୟାଳୁ ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଥିଲା—ବାଣୀର ଦେବୀ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଦେବ ତାଙ୍କୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେବେ। ଏହିପରି କଥା କହି, ବୃଦ୍ଧା ସ୍ତ୍ରୀ ଭି ଭବାସୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, ପୂଜା ପୂର୍ବକ ଗୌତମଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଦେଲେ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଗୌତମ ଋଷି ଏବେ ଜ୍ଞାନ, ଶ୍ରୀ ଓ ଚାରୁତ୍ୱ ଧାରଣ କରି, ଆନନ୍ଦରେ ବୃଦ୍ଧା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଅନେକ ଶୁଭ ଦିନ ବିତାଇଲେ, ମନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ରହିଲା। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଏହି ଦମ୍ପତି ଆନନ୍ଦରେ ଗୁହାରେ ବସିଥିବାବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କଠାରେ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଯାଇ, ଏହି ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଗୌତମ ଏହି ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଗମନ ଚିହ୍ନି, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଯୁବ ଓ ମଧ୍ୟବୟସ୍କ ଅନ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ହସିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ଜଣେ ତୁମର ପୁଅ କିମ୍ବା ନାତି? ଗୌତମ କିପରି ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ? ସତ୍ୟ କହ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି!" ଏଭଳି ଦ୍ୱିଜମାନେ ହସିଲେ। କେହି କହିଲେ—"ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଯୁବତୀ ବିଷ, ଯେପରି ବୃଦ୍ଧା ପାଇଁ ଯୁବକ ଅମୃତ। ଏପରି ବିପରୀତ ଦମ୍ପତି ଦେଖିବାକୁ ବହୁଦିନ ପରେ ମିଳିଲା।" ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର କଥା ଦମ୍ପତି ଶୁଣିଲେ। ଅତିଥି ସେବା ପରେ ସମସ୍ତ ମହାନ ଋଷି ଚାଲିଗଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ଗୌତମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଏହି ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ଭୂମିରେ କିଏ ଏମିତି ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତମ ଲାଭ ମିଳେ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳିପାରିବ?" ତେବେ ଗୌତମ କହିଲେ—"ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଗୌତମୀ ତୀର୍ଥରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—"ଏହିପରି ଶୁଭ ଚିନ୍ତା ଥିଲେ ତ ଗୌତମୀକୁ ଯାଅ, ଯିଏ ପାପ ନାଶକ। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯିବି, ଯେପରି ଚାହଁ, କର।" ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗୌତମ ଓ ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧା ସ୍ତ୍ରୀ ଗୌତମୀକୁ ଗଲେ, ଏଉଁଠାରେ ଦୁଇଜଣେ ଦମ୍ପତି ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଗୌତମ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ମଧୁର ପ୍ରଶଂସା କଲେ—"ଏହି ସଂସାରରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ତୁମେ ଶରଣ, ଶିବ! ତୁମେ ଶିତଳ ଛାୟା ଦିଅ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଯାଉଥିବା ପରିଶ୍ରାନ୍ତ ପଥିକଙ୍କୁ ଯେପରି। ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ୍ଚ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ପାପ ଦୂର କର, ହେ କୃଷ୍ଣ! ତୁମେ ତ ଅମୃତ ଲହରୀ ଭରା ନଦୀ, ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃଗୀ ମେଘ। ତୁମେ ଭୈକୁଣ୍ଠ ଦୁର୍ଗରୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ପଥ, ଏବଂ ଅମୃତ ଲହରୀର ନଦୀ; ଗୌତମୀ, ଦୁଃଖିତ ଓ ପତିତଙ୍କ ପାଇଁ ଶରଣ ହୁଅ।" ଗୌତମୀ ଏହିପରି ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଳ ମିଶାଇ ବଡ଼ ବଡ଼ କୁମ୍ଭରେ ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କର; ତାପରେ ସେ ସୌନ୍ଦର୍ୟମୟୀ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଯୁକ୍ତ, ଶ୍ରୀମୟୀ ଓ ଚମତ୍କାର ରୂପ ଧାରଣ କରିବେ। ପୁନଃ, ସେ ତୁମକୁ ଅଭିଷେକ କରିବା ପରେ ତୁମେ ମଧୁର ରୂପ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଯୁକ୍ତ ହେବ।" ଗଙ୍ଗାଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଇଜଣେ ଏହି କ୍ରିୟା କରିଲେ, ଦୁହେଁ ଗୌତମୀଙ୍କ କୃପାରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଏହି ଅଭିଷେକର ଜଳ ଏକ ନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହାକୁ 'ବୃଦ୍ଧା' ନାମରେ ଚିହ୍ନାଯାଏ। ଏହିପରି, ଗୌତମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ 'ବୃଦ୍ଧଗୌତମ' ଭାବେ ଋଷିମାନେ ଡାକିଲେ, ବୃଦ୍ଧା ଗୌତମୀଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖ ଦେଖି କହିଲେ—"ମା, ଏହି ନଦୀକୁ ମୋ ନାମରେ ବୃଦ୍ଧା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କର, ଏବଂ ତୁମ ସଂଗମ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ହେଉ।" ଏଠାରେ ଦେହ, ଶ୍ରୀ, ସନ୍ତାନ, ଆୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଯଶ, ବିଜୟ, ପ୍ରେମ ଆଦି ବୃଦ୍ଧି ହେବ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ କ୍ରିୟା କରିଲେ ପିତୃମାନେ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବେ। ଗଙ୍ଗା କହିଲେ—"ତଥାସ୍ତୁ!" ବୃଦ୍ଧା ଏବଂ ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲିଙ୍ଗ ଏଠାରେ 'ବୃଦ୍ଧା' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଠାରେ ଦମ୍ପତି ଏକାଗ୍ର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହିଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ 'ବୃଦ୍ଧାସଂଗମ' ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲା। ଏହି ତୀର୍ଥ 'ଇଳା ତୀର୍ଥ' ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ମହାପାପ ମୁକ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ହୁଏ। ବୈବସ୍ବତ ବଂଶରେ ଏକ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ 'ଇଳା'। ସେ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଶିକାର କରିବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ପଶୁପକ୍ଷୀ, ରଙ୍ଗିନ ଗଛ ଦେଖି ଚାଲିଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଶିକାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନୋ ସହିତ କହିଲେ—"ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସହରକୁ ଫେରିଯାଅ, ମୋ ପୁଅ ପାଳନ କର, ଦେଶ, ଧନ, ସେନା, ରାଜ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କର। ବଶିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ନେଇ ଫେରିଯାଅ, ମୁଁ ମୋ ସ୍ତ୍ରୀମାନୋ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି। ଯେଉଁମାନେ ଅରଣ୍ୟ ରମଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି—ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମାନବ ଓ ଅନ୍ୟ ଶିକାରପ୍ରିୟ—ସେମାନେ ସହରକୁ ଯାଅ।" ସମସ୍ତେ 'ତଥାସ୍ତୁ' କହି ଚାଲିଗଲେ। ଇଳା ଧୀରେ ଧୀରେ ମଣିମୟ ହିମବତ୍ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ବସିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ନିର୍ମଳ ମଣିମୟ ଗୁହା ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଭିତରେ ଏକ ଯକ୍ଷପତି 'ସମାନ୍ୟୁ' ରହୁଥିଲେ, ଯିଏ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଥିଲେ।