ମୋର ଭାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି। ମୋର କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାମ ନାହିଁ, ନା ମା, ନା ବାପା। ମୁଁ ନିଜେ ନିଜ ମାଲିକା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯୋଦ୍ଧା କନ୍ୟା ଭାବେ ନିଜକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଛି। ଏହିକାରଣରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କର, ମୁଁ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଛି ଏବଂ ପତି ଚାହୁଁଛି। ମୋତେ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ ଦିଆଯାଇଛି, ତୁମେ ମୋଠାରୁ ବଢ଼ିଆ। ମୁଁ ଯୁବତୀ, ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ—ଏହି ମିଳନ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ମୋର ପତି ହେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଏଭଳି ଭାବିନି। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତୁମକୁ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ମୁଁ ଅପରିସ୍କୃତ ଏବଂ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋତେ ଚାହୁଁନାହାଁ, ତେବେ ଏଠାରେ ତୁମ ପାଖରେ ମୁଁ ଏଇ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି। ପ୍ରେମିକାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା ଦୁଃଖ ତୁଳନାରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ; ଏପରି ତ୍ୟାଗ କୌଣସି ପାପ ନୁହେଁ। ଏହିପରି କଥା ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ଗୌତମ କହିଲେ—ମୋ ଠାରେ କୌଣସି ତପସ୍ୟା ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, କିଛି ଧନ ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପତି ନୁହେଁ, ମୋର ରୂପ ନାହିଁ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ରହିତ। ମୋର ଦାନ୍ତ ନାହିଁ, ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ତପସ୍ୟା ଓ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ, ଶୁଭେ, ପ୍ରଥମେ ରୂପ ଓ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କର, ତାପରେ ତୁମ କଥା ପୂରଣ କର; ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ କହିଲେ। ତାହାପରେ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ କହିଲେ—ମୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି; ତେଣୁ ଅଗ୍ନି, ରୂପ ଦାତା, ମୋତେ ରୂପ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ, ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବେ, ଅଗ୍ନି ତୁମକୁ ରୂପ ଦେବେ। ଏପରି କହି ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ଗୌତମଙ୍କୁ ଓ ବିଭାସୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ; ପୂଜା କରି ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ରୂପ ଦେଇଦେଲେ। ଏବେ ଗୌତମ ଜ୍ଞାନ, ଶ୍ରୀ, ଓ ରୂପର ସ୍ୱାମୀ ହୋଇ, ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ କରିଲେ। ସେ ଦୁଇଜଣ ଗୁହାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୋଷରେ ବର୍ଷରୁ ବର୍ଷ କାଟିଲେ। ଏକ ଦିନ ପରିବାରରେ ଏହି ଦମ୍ପତି ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଥିବାବେଳେ, କିଛି ପବିତ୍ର ଋଷି ମାଳପର୍ବତର ଗୁହାକୁ ଆସିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଋଷିମାନେ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଗୌତମ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ; କିନ୍ତୁ କିଛି ଯୁବ ଓ ମଧ୍ୟବୟସ୍କ ଋଷି ହସିଲେ। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ—ଏହି ତୁମର ପୁଅ କିମ୍ବା ନାତି? କିପରି ଗୌତମ ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ? ସତ୍ୟ କହ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି। ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଯୁବତୀ ବିଷ, ବୃଦ୍ଧା ମହିଳା ପାଇଁ ଯୁବକ ଅମୃତ। ଏପରି ବିରୋଧୀ ଯୁଗଳ ଦେଖିବାକୁ ଆମେ ବହୁତ ଦିନ ପରେ ପାଇଲୁ। ଏପରି କଥା କହି, ଅତିଥି ହୋଇ ଗୃହରେ ରହି, ସମସ୍ତେ ଋଷି ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଉପହାସ ଶୁଣି ଦୁଇଜଣ ଦୁଃଖିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ତାପରେ ଗୌତମ, ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ମହାନ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—କେଉଁଠି କିମ୍ବା କେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭ ମିଳେ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ? ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିଛି—ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ତେଣୁ, ମହାମନା, ଗୌତମୀ, ପାପ ନାଶିନୀ, ତୁମେ ଯାଅ; ମୁଁ ତୁମ ପଛରେ ଯିବି—ଇଚ୍ଛା କର। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଗୌତମ ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧା ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଗୌତମ ନିଜେ ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ସେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—ଏ ଶିବ, ଏହି ଲୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ଥିବାମାନେ ପାଇଁ ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ, ମରୁଭୂମିରେ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଛାୟାଦାୟକ ବୃକ୍ଷ ପରି। ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ପାପ ନାଶକ, ଅନ୍ନ ପାଇଁ ବର୍ଷା ମେଘ ପରି, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବାମାନେ ପାଇଁ। ତୁମେ ବୈକୁଣ୍ଠ ଗଢ଼଼ରୁ ବାହାରିବା ପାଇଁ ସିଢ଼ି, ଅମୃତ ତରଙ୍ଗ ଥିବା ନଦୀ। ଗୌତମୀ, ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ଓ ପତିତମାନେ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହେଉ। ଗୌତମୀ ନଦୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଥିବା ଗୌତମ ଓ ବୃଦ୍ଧା ସ୍ତ୍ରୀକୁ କହିଲେ—ତୁମେ ମନ୍ତ୍ର ମିଶିତ ଜଳ, କୁମ୍ଭ ଓ ଯଥାଯଥ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କର; ତାପରେ ତୁମ ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପବତୀ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣବିଶିଷ୍ଟ, ମନୋହର ଦୃଷ୍ଟି, ଶୁଭାଙ୍ଗି ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦେହ ଲାଭ କରିବେ। ପୁଣି, ତୁମେ ତୁମ ରୂପବତୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣସହିତ ସୁନ୍ଦର ଦେହ ଲାଭ କରିବ। ଗଙ୍ଗାଙ୍କ କଥାରେ 'ତଥାସ୍ତୁ' କହି, ଦୁଇଜଣ ନିର୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଗୌତମୀଙ୍କ କୃପାରେ ଦୁଇଜଣ ରୂପବତୀ ହେଲେ। ଅଭିଷେକରେ ବ୍ୟବହୃତ ଜଳ ଏକ ନଦୀ ହେଲା, ଯାହାକୁ ବୃଦ୍ଧା ନଦୀ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମିଳିଲା। ଏହି ବୃଦ୍ଧା ନଦୀ ନାମରେ ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧଗୌତମ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧା ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—ଏ ଦେବୀ, ଏହି ନଦୀକୁ ମୋ ନାମରେ ବୃଦ୍ଧା ବୋଲି ଓ ତୁମ ଏହା ସହ ଯୋଗକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ କର। ଏଠାରେ ରୂପ, ଶ୍ରୀ, ପୁଅ-ନାତି, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳ, ବିଜୟ, ପ୍ରେମ ବଢ଼ିବ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, କ୍ରିୟା କଲେ ପିତୃମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହେବେ। ଗଙ୍ଗା କହିଲେ—'ତଥାସ୍ତୁ', ବୃଦ୍ଧା ଓ ଗୌତମଙ୍କ ପାଇଁ; ଗୌତମଙ୍କ ନିକଟରେ ସ୍ଥାପିତ ଲିଙ୍ଗ ବୃଦ୍ଧା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଗିଲା। ସେଠାରେ ମହାନ ଋଷି ବୃଦ୍ଧା ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କଲେ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।