ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଋତଧ୍ୱଜ, ଋଷ୍ଟିଷେଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ନାମୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବୀର ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଥିଲେ। ଏକଥର, ସେ ଶିକାରର ଆকৰ୍ଷଣରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହି ଗୁହାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ। ସେ ଯୁବକ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ସମର୍ଥ ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ଥିଲେ। ସେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଅପ୍ସରା ସେହି ମହାନ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଅପ୍ସରା ଥିଲେ ସୁଶ୍ୟାମା, ଗନ୍ଧର୍ବରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା। ଏହି ଦେଖାରେ ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ସେ ଅପ୍ସରା ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଜଗିଲା, ଏବଂ ସେଉଁଠି ସୁଶ୍ୟାମାଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ହେଲା। ଏଭଳି, ସେ ଧୀର ରାଜା ସେଥିରେ ସୁଶ୍ୟାମା ସହିତ ରମଣ କଲେ। ଆପଣାର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ପରେ, ସେ ରାଜା ସୁଶ୍ୟାମାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ମୁଁ, ଓ ମୁନି, ସୁଶ୍ୟାମାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲି। ମୋ ମାଆ ଯିବାବେଳେ ମୋତେ କହିଗଲେ, "ଏହି ଗୁହାକୁ ଯେ କେହି ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ତୁମ ପତି ହେବେ।" ଏଭଳି କହି, ମୋ ମାଆ ଯାଇପାରିଲେ। ତେଣୁ, ଏଠି ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଆଉ କେହି ପ୍ରବେଶ କରିନାହାନ୍ତି। ମୋର ବାପା ଅଷ୍ଟିହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ, ଏଠି ତପସ୍ୟା କଲେ, ତାପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ବାପା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ଆଉ ଜଣେ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ମୋର ଭାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ, ମୁଁ ଏଠି ଅଛି। ମୋର ଆଉ କୌଣସି କାମ ନାହିଁ, ନାହିଁ ମାଆ, ନାହିଁ ବାପା। ମୁଁ ନିଜର ମାଲିକା, କ୍ଷତ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଭାବେ ଏଠି ଅଛି। ତେଣୁ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ନିଷ୍ଠାରେ ଅବିଚଳ ଥିବା ମୋତେ, ପତି ଚାହୁଁଥିବା ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କର। ମୋତେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷର ଆୟୁ ମିଳିଛି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋଠାରୁ ବଢ଼ିଆ। ମୁଁ ଯୁବତୀ, ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ; ଏହି ଯୁଗଳ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମେ ମୋର ପତି ଭାବରେ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ; ମୁଁ ଆଉ କେହିକୁ ଏହି ଭାବରେ ଭାବିନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତୁମକୁ ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କିମ୍ବା, ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ନ ରଖ, ଯେଉଁମୁଁ ଅଦୂଷିତ ଏବଂ ପତିନିଷ୍ଠା, ତେବେ ଏଠି ତୁମେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏଉଁଥିରେ ଆତ୍ମନାଶ କରିଦେବି। ସ୍ନେହିତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା ଦୁଃଖ ଉପରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ, ଏହିପରି ତ୍ୟାଗ ପାପ ନୁହେଁ। ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗୌତମ କହିଲେ— "ମୋର ନାହିଁ ତପ, ନାହିଁ ଜ୍ଞାନ, କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ନୁହେଁ, ଆକର୍ଷଣ ଓ ସୁଖ ରହିନାହିଁ। ମୋର ଦାନ୍ତ ନାହିଁ, କଣ କରିପାରିବି? ତପ ନାହିଁ, ଶିକ୍ଷା ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଓ ଶୁଭେ, ପ୍ରଥମେ ତୁମେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କର, ତାପରେ ତୁମ କଥା ପୂରଣ କର।" ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ଦ୍ୱିଜକୁ ଏପରି କହିଲେ। "ମୋର ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି; ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ବାଣୀଦେବୀ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବେ, ଅଗ୍ନିଦେବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେବେ।" ଏପରି କହି, ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ଗୌତମଙ୍କୁ ଓ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଇଦେଲେ। ଏହାପରେ, ଜ୍ଞାନ, ଶ୍ରୀ ଓ ଆକର୍ଷଣ ଲାଭ କରି, ଗୌତମ ଆନନ୍ଦରେ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଦୁଇଁ ଜଣ ଏହି ଗୁହାରେ ଅନେକ ଶୁଭ ଦିନ ଆନନ୍ଦରେ କାଟିଲେ। ଏକଥର, ସେମାନେ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ରହୁଥିବା ବେଳେ କିଛି ପବିତ୍ର ଋଷି ଏଠାରେ ଆସିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ବେଳେ ଏହି ଗୁହାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ। ଗୌତମ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଜାଣି, ପତ୍ନୀ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ। କିଛି ମଧ୍ୟମ ବୟସ୍କ ଓ ଯୁବ ଋଷି ଗୌତମ ଓ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି ହସିଲେ। "ଏହି ତୁମ ପୁଅ କିମ୍ବା ନାତି? କିପରି ଗୌତମ ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ? ସତ୍ୟ କହ, ଓ ଶୁଭେ," ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏଭଳି ହସିଲେ। "ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଯୁବତୀ ବିଷ, ବୃଦ୍ଧା ପାଇଁ ଯୁବକ ଅମୃତ। ଏପରି ବିରୁଦ୍ଧ ଯୁଗଳ ଦେଖିବା କେତେ ଦିନ ପରେ ହେଲା!" ଏଭଳି କେହି କେହି କହିଲେ, ଦମ୍ପତି ଶୁଣିଲେ; ପରେ ଅତିଥି ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ମହାନ ଋଷି ଚାଲିଗଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗୌତମ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଦୁଃଖିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଏଉଁଥିରେ ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "କେଉଁ ଭୂମି କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦିଏ?" "ମୁଁ ଶ୍ରବଣ କରିଛି, ଗୌତମୀ ତୀର୍ଥରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ନିଶ୍ଚିତ। ତେଣୁ, ଓ ମହାମନା, ଗୌତମୀ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ, ମୁଁ ତୁମ ପଛରେ ଯିବି— ଯାହା ଚାହଁ, କର।" ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ବାଣୀ ଶୁଣି, ଗୌତମ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ସହିତ ଗୌତମୀକୁ ଗଲେ। ସେଠି ମହାମୁନି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ। ଶିବଙ୍କୁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। "ଏହି ସଂସାରରେ, ହୃଦୟ କ୍ଳାନ୍ତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ, ହେ ଶିବ, ମରୁଭୂମିରେ ଚାଲିଥିବା ଯାତ୍ରୀ ପାଇଁ ଛାୟାମୟ ବୃକ୍ଷ ପରି। ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ପାପ ନାଶକ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ମରୁପିଡିତ ଫସଲ ପାଇଁ ବର୍ଷାମେଘ ପରି। ତୁମେ ବୈକୁଣ୍ଠ ଦୁର୍ଗରୁ ବାହାରିବା ପାଇଁ ସିୢି, ଅମୃତ ତରଙ୍ଗ ଭରା ନଦୀ; ହେ ଗୌତମୀ, ପତିତ ଓ ବିପନ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହୁଅ।" ଏଭଳି, ଗୌତମୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଗୌତମ ଓ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କୁ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦ କହିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ।