ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ତାଙ୍କ ଅଗ୍ନି ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ସଂଯମ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦବୀକୁ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଆୟୁ ଦୀର୍ଘ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ବିବାହ କରିନଥିଲେ ଓ କେହି ତାଙ୍କୁ କନ୍ୟା ଦେଇନଥିଲେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଗୌତମ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ରମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ସହିତ ବ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ, ଗୌତମ ଶୀତଗିରି ପର୍ବତରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ସେଠାରେ ଲତା ଓ ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ ଏକ ମନୋହର ଗୁହା ଦେଖି, ସେଠାରେ ବସିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ସେଠି ବସିଥିବାବେଳେ, ଏକ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ସେ ଦେହରେ କ୍ଷୀଣ, ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳ, ବୟସ୍କ, ତପସ୍ଵିନୀ, ନିର୍ମୋହିଣୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ ଥିଲେ। ଗୌତମ ସେଉଁଠି ଉଠି ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ସେ ବୃଦ୍ଧା ତାଙ୍କୁ ରୋକିଦେଲେ ଓ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋ ଗୁରୁ ହେବେ, ତେଣୁ ମୋତେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେ କେହି ତାଙ୍କ ଗୁରୁକୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁ, ଜ୍ଞାନ, ଧନ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ହରାଏ।” ଗୌତମ ହସ୍ତ ଯୋଡି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହିଳେ, ଆପଣ ତପସ୍ଵିନୀ, ବୟସ୍କ ଓ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ। ମୁଁ ଯୁବକ, ଅନୁଭବ ଅଳ୍ପ। ମୁଁ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ଗୁରୁ ହେବି?” ଏହିପରେ ସେ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଥିଲେ ଋତଧ୍ୱଜ, ଯିଏ ଋଷ୍ଟିଷେଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ସେ ଏକଦିନ ଶିକାରରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସି, ଏହି ଗୁହାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ। ସେ ଯୁବକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଥିଲେ। ସେଉଁଠି ଏକ ଅପ୍ସରା ସୁଶ୍ୟାମା, ଯିଏ ଗନ୍ଧର୍ବ ରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଦୁଇଝଣ ଏକାପରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେମାନେ ସଂଗ କଲେ। ପରେ ରାଜା ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ମୁଁ ସୁଶ୍ୟାମାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଲି। ମୋ ମା ଯିବାବେଳେ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ‘ଏଠି ଯେ କେହି ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେଇ ତୁମ ଭାର୍ୟ ହେବେ।’ ତାପରେ ମୋ ମା ଚାଲିଗଲେ। ଏଠାକୁ ତୁମେ ଛଡ଼ି କେହି ଆସିନାହାନ୍ତି। ମୋ ପିତା ଅଶୀ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ, ଏଠି ତପସ୍ୟା କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ପରେ ଅନ୍ୟେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ମୋ ଭାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ମୁଁ ଏଠି ଅଛି। ମୋର ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ମା କିମ୍ବା ବାପା ନାହିଁ। ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଵାମିନୀ, ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ କନ୍ୟା। ତେଣୁ, ମୋ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଓ ପତି ଚାହୁଁଥିବା ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ମୋ ଆୟୁ ହଜାର ବର୍ଷ, ତୁମେ ମୁଁଠୁ ବୟସ୍କ। ମୁଁ ଯୁବତୀ, ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ। ଏହି ଯୁଗଳ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋ ପତି ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାରି ବିଚାର କରେନି। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମୋତେ ତୁମକୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ମୋପରି ଆସକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ମୁଁ ଅପରାଧ ଓ ଅନୁଶ୍ଚିତି ଛଡ଼ି ଏଠି ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉଛି। ପ୍ରେମିକାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ତୁଳନାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ, ଏ ମୃତ୍ୟୁ କୌଣସି ପାପ ନୁହେଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ବୃଦ୍ଧ ଗୌତମ କହିଲେ, “ମୋର ତପସ୍ୟା ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଧନ ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବର ନୁହେଁ। ମୋର ଦାନ୍ତ ନାହିଁ, ମୁଁ ଅକ୍ଳାନ୍ତ, ତପସ୍ଵି ନୁହେଁ, ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ପ୍ରଥମେ ତୁମେ ଶୋଭା ଓ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କର; ତାପରେ ମୋର କଥା ପୂରଣ କର।” ଏହିପରେ ବୃଦ୍ଧା କହିଲେ, “ମୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ଦେବ ମୋତେ ଶୋଭା ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହିପରି ସରସ୍ୱତୀ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବେ, ଅଗ୍ନି ଦେବ ତୁମକୁ ଶୋଭା ଦେବେ।” ଏପରି କହି ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ବିଭାସୁ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ଓ ଗୌତମଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶୋଭା ଦେଇଦେଲେ। ଏହିପରି ଗୌତମ ଜ୍ଞାନ, ଶ୍ରୀ ଓ ଶୋଭାର ଧାରୀ ହେଲେ, ଓ ଖୁସି ହୋଇ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କୁ ଭାର୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଦୁଇଝଣ ଏହି ଗୁହାରେ ଅନେକ ଦିନ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୋଷରେ ବ୍ୟତୀତ କଲେ। ଏକଦିନ ସେମାନେ ଗିରିଗୁହାରେ ବସିଥିବାବେଳେ କିଛି ପବିତ୍ର ଋଷି ଆସିଲେ—ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାମୁନିଗଣ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରି ଏହି ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଜାଣି, ଗୌତମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଯୁବ ଓ ମଧ୍ୟବୟସ୍କ ମୁନି ଗୌତମ ଓ ବୃଦ୍ଧା ଭାର୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି ହସିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ତୁମ ପୁଅ କିମ୍ବା ନାତି? ଗୌତମ କିପରି ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ? ସତ୍ୟ କହ, ଭାଗ୍ୟବାନ୍!” ଆଉ କିଛି କହିଲେ, “ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଯୁବତୀ ବିଷ, ବୃଦ୍ଧା ପାଇଁ ଯୁବକ ଅମୃତ। ଏପରି ବିପରୀତ ଯୁଗଳ ଦେଖିବାକୁ ଅନେକ ଦିନ ପରେ ମିଳିଲା।” ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ଅତିଥି ଭାବେ ଆଦର ଲାଗି ରହି, ପରେ ସମସ୍ତେ ମୁନି ଚାଲିଗଲେ।