ଏହି ସମୟରୁ, ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଟି ପ୍ରମୁଖ ସଙ୍ଗମ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ନଦୀ ନିଜେ ଅମର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଏବଂ ସେଇ ପ୍ରମୁଖ ମହାନଦୀ ଭାବେ ପୂଜିତ ହେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବୃଦ୍ଧାସଙ୍ଗମ ନାମକ ସେଇ ସଙ୍ଗମର କଥା କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଶିବ ବିରାଜିତ। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏଠି ଥିଲେ ଗୌତମ ନାମକ ବୃଦ୍ଧ ମୁନି, ଯିଏ ଅତି ଦୀର୍ଘତପସ୍ୟା ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଜନ୍ମର ଶିଶୁ ଥିଲେ। ସେ ପୁଅ ଜନ୍ମରୁ ନାକ ନଥିଲେ, ଦେହରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ସେ ଜଗତର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଲେ। ଲଜ୍ଜାରେ, ସେ ନ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ରହିଲେ, ନ ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସହ ପାଠ ପଢ଼ିଲେ। କିପରି ହେଉ, ତାଙ୍କ ପିତା ଗୌତମ ସେଠି ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଇଦେଲେ। ଏହାପରେ ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ଜଗତ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଦୀର୍ଘ ବେଳ ପରେ, ଦ୍ୱିଜ ଗୌତମ କେବଳ ବେଦ ପାଠରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାରେ ରହିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ନାହିଁ। ସେ ସମୟରେ, ଗୌତମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ କରୁନଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ନିୟମରେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିଲେ। କେବଳ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଅଗ୍ନିପୂଜା ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ ଥିଲା। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଗୌତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦବୀ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, କାରଣ ସେ ନିୟମରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ପୂଜିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼ିଗଲା, ଗୌତମ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଲେ। ସେ ବିବାହ କରିଲେ ନାହିଁ, କେହି ତାଙ୍କୁ କନ୍ୟା ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଅନେକ ଅରଣ୍ୟ ଓ ତପୋବନରେ ଗୌତମ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ରହିଲେ। ଏଭଳି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ଗୌତମ ଶୀତାଗିରିରେ ଶରଣ ନେଲେ। ସେଠାରେ ଲତା ଓ ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ଗୁହା ଦେଖିଲେ। ସେଠି ବସି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ରହିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଅତି ଉତ୍ତମ ନାରୀ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ନାରୀ କ୍ଷୀଣଦେହ, ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳ, ବୃଦ୍ଧା, ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା, ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ ଏବଂ ଏକାନ୍ତବାସି ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁନି ଗୌତମ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଉଠି ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ, ସେଇ ବୃଦ୍ଧା ମୁନି ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧ କରି କହିଲେ—"ତୁମେ ମୋ ଗୁରୁ ହେବେ, ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଗୁରୁକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଧନ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସ୍ବର୍ଗ ହରାଇଦିଏ।" ଗୌତମ ହସ୍ତ ଜୋଡି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ ତପସ୍ବିନୀ, ବୃଦ୍ଧା, ଧର୍ମରେ ପ୍ରମୁଖ; ମୁଁ ତ ଯୁବକ ଓ ଅଳ୍ପଜ୍ଞାନୀ। ମୁଁ କିପରି ତୁମର ଗୁରୁ ହେବି?" ଏହିପରେ ନାରୀ କହିଲେ—"ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଥିଲେ ଋତଧ୍ୱଜ, ଯିଏ ଋଷ୍ଟିଷେଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରବଳ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ। ଏକଦିନ ଶିକାରର ଆকর୍ଷଣରେ ତାଙ୍କ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସି, ଏହି ଗୁହାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ। ସେ ଯୁବକ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରବଳ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଅପ୍ସରା ସେଉଁଠି ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଅପ୍ସରା ଥିଲେ ସୁଶ୍ୟାମା, ଗନ୍ଧର୍ବରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା। ଦୁଇଜଣେ ପରସ୍ପରକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ। ଏପରି, ସେ ରାଜା ତାଙ୍କ ସହ ମିଳନ କଲେ। ଚାହିଦା ପୂରଣ ହେଲାପରେ, ରାଜା ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।" "ସୁଶ୍ୟାମାଙ୍କୁ ଆମ୍ଭେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ମୋ ମାଁ ବିଦାୟ ଦେବାବେଳେ କହିଲେ—‘ଏଠି ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ତୁମର ସ୍ୱାମୀ ହେବେ।’ ଏହି କଥା କହି, ମୋ ମାଁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ତେଣୁ, ଏଠିକୁ କେବଳ ତୁମେ ପ୍ରବେଶ କରିଛ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।" "ମୋ ପିତା ଅଶୀ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ, ଏଠି ତପସ୍ୟା କରି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ପରେ ଅନ୍ୟେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ମୋ ଭାଇ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ, ମୁଁ ଏଠି ଅଛି। ମୋର କୌଣସି ଦାୟିତ୍ଵ ନାହିଁ, ନା ମାଁ, ନା ପିତା।" "ମୁଁ ନିଜେ ନିଜର ସ୍ୱାମିନୀ, କ୍ଷତ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏବେ ପତି ଚାହୁଁଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କର।" "ମୋ ଆୟୁଷ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋଠାରୁ ବଢ଼ିଆ। ମୁଁ ଯୁବତୀ, ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ; ଏହି ଯୁଗଳ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋର ପତି ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଏହି ଭାବେ ଭାବିନି। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମୋତେ ତୁମକୁ ଦେଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ମୋତେ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ନାହିଁ, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଚାହୁନାହାଁ, ଯିଏ ଅକଳୁଷିତ ଓ ପତିବ୍ରତା, ତେବେ ମୁଁ ଏଠି ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି। ପ୍ରେମିକା ଠାରୁ ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣା ତୁଳନାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଉତ୍ତମ; ଏପରି ତ୍ୟାଗ କୌଣସି ପାପ ନୁହେଁ।" ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଗୌତମ କହିଲେ—"ମୋର କୌଣସି ତପସ୍ୟା ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ମୋ ପାଖରେ କିଛି ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ପତି ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅକୃପ୍ସ ଓ ରୂପହୀନ। ମୋର ଦାନ୍ତ ନାହିଁ, ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ମୋର କୌଣସି ତପସ୍ୟା ନାହିଁ, ଅଧ୍ୟୟନ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଶୁଭେ, ପ୍ରଥମେ ତୁମେ ରୂପ ଓ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କର, ତାପରେ ଏହି କଥା ପୂରଣ ହେଉ।" ଏପରି କହି ଦ୍ୱିଜ ଗୌତମ ଚୁପ ହେଲେ। ତାହାପରେ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ କହିଲେ—"ମୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି; ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ରୂପ ଦେଇଛନ୍ତି।