ସିଂହିକାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ମହାପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଦାନବ ରାହୁ, ଏକ ଦେବତାର ରୂପ ଧାରଣ କରି ମାରୁତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସୋମରସ ପାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ମାରୁତଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ହାତରେ ପାନପାତ୍ର ଧରିଥିବା ରାହୁଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରିଲେ ଏବଂ ସୋମଙ୍କୁ ଏହି ଦାନବ ବିଷୟରେ ତାଲି ଦେଲେ। ତାପରେ ସୋମ, ଦେବତାର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ଦାନବକୁ ଅମୃତ ଦେଇଦେଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ବଦ୍ଧ କଲେ। ତାହାପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଚକ୍ର ଉଠାଇ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଅମୃତପାନ କରିଥିବା ଦାନବର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ହେ ପୁତ୍ର, ଏହି ମୁଣ୍ଡ ଅମର ହୋଇଗଲା। ମୁଣ୍ଡ ବିହୀନ ଦେହ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଅମୃତର ସ୍ପର୍ଶ ପାଇଥିବା ଏହି ଦେହ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ଲୁଟେଇଗଲା। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦେହ ଗୌତମୀ ନଦୀ ନିକଟରେ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲା; ଏହି ଦେହ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ଅମର ହୋଇଗଲା। ଦେହ ମୁଣ୍ଡକୁ ଚାହିଲା, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଦେହକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କଲା; ଦୁହେଁ ଅମର ହେଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦାନବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେଲେ। ମୁଣ୍ଡ ଦେହ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତେ କହିଲେ—ପ୍ରଥମେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେହକୁ ଧ୍ବଂସ କରିଦିଅ। ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସମସ୍ତେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦାନବର ଦେହକୁ ଧ୍ବଂସ କର; ଆପଣ ଦୟାର ସାଗର, ଶରଣାଗତଙ୍କର ରକ୍ଷକ।” ସମସ୍ତେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ଯେ, ଏହି ଦାନବ ଦେହ ମୁଣ୍ଡ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେବା ନ ପାରୁ। ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି, ନିଜ ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ମାତୃମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ପ୍ରେଷଣ କଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷିତ୍ରୀ। ଦେବୀ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହିତ, ଏହି ଦେହ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ଏହି ଦେହକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ମେରୁ ପର୍ବତରେ କେବଳ ମୁଣ୍ଡକୁ ରଖିଲେ; ଦେବୀଙ୍କ ଦେହ ସେଠାରେ ରହିଲା, ଏବଂ ସେ ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଏଠି ରାହୁ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋର ଦେହକୁ ଆଗରୁ ଛିଦ୍ର କରିଥିଲେ, ଏଠାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସାର ଅଛି; ଏହି ସାରକୁ ଦେହରୁ ଅଲଗା କରନ୍ତୁ।” “ଯଦି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ସାର ଦେହରୁ ଅଲଗା ହେଉଛି, ଦେହ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହୋଇଯିବ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମେ କରନ୍ତୁ।” ରାହୁଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦେବଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଗ୍ରହ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଈଶ୍ୱରୀ ନାମକ ଶକ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହିତ ଦାନବପତିଙ୍କ ଦେହକୁ ବେଧିଲେ। ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅମୃତ ସାରକୁ ଦେହରୁ ବାହାର କରି, ବାହାରେ ରଖିଲେ; ଏବଂ ଆମ୍ବିକା ସେ ଦେହକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଯିଏ କାଳରାତ୍ରୀ ଓ ଭଦ୍ରକାଳୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଠାରେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସାରକୁ ରଖିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାର ଏଭଳି ରଖାଯିବାରୁ ଏକ ନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା; ଏହି ଅମୃତ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିତ କଲେ ନାହିଁ। ତାହାପରେ ରାହୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୁଭ୍ର ନଦୀ “ଅମୃତା” ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସଂପୃକ୍ତ। ଏହି ଶୁଭ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତା ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା; ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ଶିବ ନିଜେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ରହିଲେ; ସମସ୍ତେ ଦେବୀ ଓ ନଦୀଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପୂଜା କଲେ। ଖୁସି ହୃଦୟରେ ସମସ୍ତେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: “ଯେପରି ଶିବ, ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜିତ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ପୂଜିତ ହେବା।” “ହେ ଦେବୀ, ଏଠାରେ ଜଗତମଙ୍ଗଳରେ ବସ କର; ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ, ହେ ସାରସ୍ୱତୀ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ଦାନ କର।” “ସ୍ତୁତି, ପାଠ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କର; ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।” ଦେବୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କର ନିତ୍ୟ ନିବାସ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁନିମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ “ନିବାସପୁରୀ” ବୋଲି କହନ୍ତି; ପୂର୍ବକାଳରେ ଖୁସି ହୋଇ ଦେବତାମାନେ ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ। ଗଙ୍ଗା ତୀର୍ଥର ସଙ୍ଗମ, ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଏଠାରେ ଯିଏ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଉପଲବ୍ଧ କରେ। ମନରେ ଯେଉଁ ଇଛା ରହିଥାଏ, ଦେବତାମାନେ ପାଇପାରିବା ଦୁର୍ଲଭ ଯାହା, ସେଠି ସବୁ କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମିଳେ; ଏଭଳି ଦେଇ, ଦେବତାମାନେ ବିଦାୟ ନେଲେ। ସେଇବେଳୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ “ପ୍ରଥମ ସଙ୍ଗମ” ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା, ଦେବତାଧିପତିଙ୍କ ଆଦେଶ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ସେ ନିଜେ ଅମର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାନଦୀ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ବୃଦ୍ଧାସଙ୍ଗମର କଥା କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଶିବ ବସିଛନ୍ତି; ଏହି କଥା ପାପ ନାଶ କରେ—ଶୁଣ। ଗୌତମ, ବୃଦ୍ଧ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଏକ ମହାତପସ୍ବୀ ଋଷି ଥିଲେ; ଏକଥର ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଛୋଟ ଥିଲେ, ଜନ୍ମରେ ଦ୍ୱିଜ। ସେ ନାକ ବିହୀନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଦେହ ନେଇ; ବିରକ୍ତିରେ ସେ ଏଠୁ ଓଠୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଲଜ୍ଜାରେ ସେ ଗୁରୁ ସହ ମିଶୁନଥିଲେ, ନାହିଁ ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହ ପଢ଼ୁଥିଲେ। କିଛିପରି ତାଙ୍କ ପିତା ଗୌତମ ତାଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଲେ; ତାପରେ ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମଣକୁ ଚଲିଗଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଦ୍ୱିଜ ଗୌତମ କେବଳ ବେଦ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ, ଅଧିକ ପଢ଼ିଲେ ନାହିଁ। ସେଠି ସମୟରେ ଗୌତମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କରୁନଥିଲେ; ତେବେ, ନିୟମରେ ଥିବା ସେ ଦୈନିକ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିଲେ। କେବଳ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର କେବଳ ପ୍ରଥା ଥିଲା ଅଗ୍ନିପୂଜା ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ପାଠ।