ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବହୁତ ସଂଖ୍ୟକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ସଂଯୋଗସ୍ଥଳରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ କେହି ନଦୀର ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ, କେହି ଝରଣା, କେହି ହ୍ରଦ, ଏବଂ କେହି ମନ୍ତ୍ରର ଆକୃତିରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥଳୀ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ, ପାଠ, ହୋମ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ମାନବଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଭୋଗ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ପାତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଏହାଙ୍କୁ ପାଠ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରବରାସଙ୍ଗମ ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାନଦୀ ବହୁଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଭଗବାନ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ବିରାଜିତ। ସେଠାରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଘଟିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ ଓ ସମ୍ମିଳନ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଏହିପରି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପରସ୍ପର କୁଶଳ ଚିନ୍ତା କରି, ମେରୁ ପର୍ବତରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଅମୃତ ଉତ୍ପାଦନ କରି ଆମେ ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କରିବା; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ସମସ୍ତେ ପିଇବା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିବା।” ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ବିରୋଧ ଛାଡ଼ି, ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରି ସଉଖ୍ୟ ଲାଭ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, କାରଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୁଃଖର କାରଣ। ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଲାଭିତ ଧନର ଉପଭୋଗ କରିବା ପ୍ରସ୍ତାବ ହେଲା, କାରଣ ସ୍ନେହ ଆଧାରିତ ଆଚରଣ ସଦା ସଉଖ୍ୟ ଦିଏ। ପୂର୍ବର ଶତ୍ରୁତାକୁ ଅନୁସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱେଷରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ମିଳେ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡିଲେ। ଏହିପରି, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପରସ୍ପର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଏବଂ ଭଲ ମନେଇ, ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତକୁ ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡ ଭାବରେ ଏବଂ ବାସୁକି ନାଗକୁ ରସ୍ସୀ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସ ସମୁଦ୍ରକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରିୟ ଅମୃତ ଉପଲବ୍ଧ କଲେ; ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଅମୃତ ମିଳିଲାପରେ, ସମସ୍ତେ ଏକାପରି ଆଲୋଚନା କଲେ—“ଆମ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ଏବେ ଆମେ ନିଜ ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିବା। ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାଗରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଣ୍ଟନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସମସ୍ତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏହି ପବିତ୍ର ଅମୃତ ବଣ୍ଟନ କରିବା ଯାଉ।” ଏହିପରି କହି, ସମସ୍ତ ଦାଇତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦାଇତ୍ୟମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଏକାସାଥି ଆଲୋଚନା କଲେ—“ଦେବ-ଯୋଗରେ ଏହି ଦାଇତ୍ୟମାନେ ଚାଲିଯିବା ଦ୍ୱାରା ଅଞ୍ଚଳ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଛି; ଅମୃତ କେବେ ଦାଇତ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, “ଏହିପରି ହେଉ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଯେପରି ଅବିଜ୍ଞ ତେଣୁ ଦେବତାମାନେ ଅନୁସାରେ ଅମୃତ ପାନ କରନ୍ତୁ। ଏହି ଉପାୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଉଚିତ। ନୀତି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ, ସେମାନେ କେବେ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ନୁହନ୍ତି, ସହଯୋଗୀ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରଣା ସାଥୀ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଦାଇତ୍ୟମାନେ ଅମୃତ ପାଇଁ ଅମର ହେଇଯିବେ, ଆମେ ସେମାନେକୁ କେବେ ହରାଇପାରିବୁ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅମୃତ ସେମାନେକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଏପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ, ଦେବତାମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଆମେ କେଉଁଠି ଯିବା? କେଉଁଠି ଆଚାର କରିବା? କେଉଁଠି ଅମୃତ ପାନ କରିବା? ଏହି ସବୁ କଥା ପ୍ରଥମେ କହନ୍ତୁ, ବୃହସ୍ପତି।” ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, “ଅମରମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯାଇ, ଉତ୍ତମ ଉପାୟ ପ୍ରସ୍ତାବ କରନ୍ତୁ; ସେ ଜ୍ଞାନୀ, କଥାକୁ କହିବାର, ଦାତା ଓ ପ୍ରପିତାମହ।” ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ (ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ) ଓ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଦେଖାଇଲେ। ତାପରେ, ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୁଁ (ବ୍ରହ୍ମା), ଦେବତାମାନେ, ହରିଙ୍କୁ ସହିତ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନରମାନେ ମେରୁ ଗୁହାକୁ ଗଲୁ; ଦାନବମାନେ ଏହା ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ହରିଙ୍କୁ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ସମସ୍ତେ ସୋମ ପାନ ପାଇଁ ତିଆରି ହେଲେ; ସେଠାରେ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଗଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ନୁହଁ। ସୋମ, ଅମୃତର ଭାଗ ଦାତାମାନେକୁ ଦେଲେ, ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନ ରକ୍ଷାକାରୀ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ଦାଇତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି କଥା ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସିଂହିକାପୁତ୍ର ବଡ଼ ଧୀମାନ୍ ରାହୁ ଦେବତା ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ମାରୁତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସୋମ ପାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେ ମାରୁତ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ହାଥରେ ପାନପାତ୍ର ଧରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ସୋମଙ୍କୁ ଏହି ଦାଇତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ। ତାପରେ ସୋମ ତାହାରେ ଦେବତା ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା ଦାଇତ୍ୟକୁ ଅମୃତ ଦେଇଦେଲେ, ଏବଂ ସେହି କଥା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ଚକ୍ର ଉଠାଇ, ଏହି ଅମୃତପାନ କରିଥିବା ଦାଇତ୍ୟର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ମୁଣ୍ଡ ଅମର ହେଇଗଲା। ମୁଣ୍ଡ ବିହୀନ ଦେହ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଏହି ଦେହ, ଅମୃତ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବାରୁ, ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ପଡ଼ିଲା। ଏହି ଦେହ ଗୌତମୀ ନଦୀ ନିକଟରେ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲା, ଏବଂ ଏହି ଦେହ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ ଅମର ହେଇଗଲା। ଏହି ଦେହ ମୁଣ୍ଡ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କଲା, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଦେହ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କଲା; ଦୁଇଁଟିଏଁ ଅମର ହେଲା, ଏହି ଦାଇତ୍ୟ ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେଲା। ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଦେହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା; ଏହିଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦାଇତ୍ୟର ଦେହକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଦୟାର ସାଗର, ଶରଣାଗତଙ୍କ ରକ୍ଷକ। ଏପରି କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠି ଦାଇତ୍ୟର ଦେହ ମୁଣ୍ଡ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ନ ରହେ।