ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷକରି ସୋମର କ୍ରୟ ବେଳେ ଏହି ନିୟମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ଏଭଳି ଶାନ୍ତିରେ ସୋମ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀତ୍ୱରେ ଆସିଲେ। ଏବେ, ସୋମ ବା ସରସ୍ୱତୀ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ—ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ସୋମ ପାଇଁ ଗୌତମୀ ନଦୀର ତଟକୁ ଆସିଲେ। ସେଠି ଗାୟ, ପର୍ବତ, ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସିଦ୍ଧ, ସାଧ୍ୟ, ଋଷି, ଗୁହ୍ୟକ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମାରୁତ, ସର୍ପ, ସମସ୍ତ ଔଷଧୀ, ମାତୃଗଣ, ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ସଂଗମିତ ହେଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଅବସରରେ, ପ୍ରଭୁ, ପଚିଶଟି ନଦୀ ଗଙ୍ଗାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠି ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦିଆଯାଏ; ଏହି ସ୍ଥାନକୁ 'ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାର ତୀର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ନାରଦ, ଗୌତମୀରେ ଯେଉଁମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡିକର ନାମ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହେଉଛି: ସୋମତୀର୍ଥ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଦେବତୀର୍ଥ, ପୂର୍ଣ୍ଣତୀର୍ଥ, ଶାଳ, ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣା ସଂଗମ, ସ୍ୱାଗତା ସଂଗମ, କୁସୁମା ସଂଗମ, ପୁଷ୍ଟି ସଂଗମ, କର୍ଣ୍ଣିକା ସଂଗମ, ବୈଣବୀ ସଂଗମ, କୃଶରା ସଂଗମ, ବାସବୀ, ଶିବଶର୍ୟା, ଶିଖୀ, କୁସୁମ୍ଭିକା, ଉପାରଥ୍ୟା, ଶାନ୍ତିଜା, ଦେବଜା, ଏବଂ ତାପରେ ଅଜ, ବୃଦ୍ଧ, ସୁର, ଭଦ୍ର—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଗୌତମୀ ସଂଗମରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ନଦୀ, ସ୍ରୋତ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦେବତାଙ୍କ ପର୍ବତକୁ ଆସିଲେ। ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଲାଗି ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞଶାଳାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ସେହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ନିୟମାନୁସାରେ ଗଙ୍ଗାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। କେହି ନଦୀ ରୂପେ, କେହି ସ୍ରୋତ ରୂପେ, କେହି ହ୍ରଦ ରୂପେ, ଏବଂ କେହି ଷ୍ଟୋତ୍ର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏଠି ସ୍ନାନ, ପାଠ, ହୋମ, ତର୍ପଣ ଦିଆଯାଏ। ଏମାନେ ଲୋକଙ୍କ ଏହି ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଭୋଗ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ପାତ୍ର; ଯିଏ ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ନାମ ପଢେ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହିପରେ, ପ୍ରଭୁ, 'ପ୍ରବରାସଙ୍ଗମ' ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ନଦୀ ବହେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରୀ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି। ସେଠି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ହେଲା; ତଥାପି, ମହାମୁନି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ ଓ ସମ୍ମିଳନ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଏହିପରି, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପରସ୍ପରର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମେରୁ ପର୍ବତରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଆଲୋଚନା କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ: "ଆମେ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା; ସମସ୍ତେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ପିଇ ଅମର ହେବା। ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଆମେ ଲୋକଗୁଡିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ଶୁଖ ପାଇବା; କ୍ଲେଶ ଛାଡ଼ିଦେବା, କାରଣ କ୍ଲେଶ ଦୁଃଖର କାରଣ। ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି, ମିତ୍ରତାରେ ଉପାର୍ଜିତ ସମ୍ପଦ ଉପଭୋଗ କରିବା; ପ୍ରେମରେ ଆଧାରିତ ଚରିତ୍ର ସଦା ଆମୋ ପାଇଁ ଶୁଖଦାୟକ। ପୂର୍ବର ଶତ୍ରୁତା କେବେ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତିନି ଲୋକର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁତାରେ କେବେ ଶୁଖ ମିଳେ ନାହିଁ, ଶୁଖ କେବଳ ଶତ୍ରୁତା ଛାଡ଼ିଲେ ମିଳେ।" ଏଭଳି, ପରସ୍ପର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ବରୁଣର ନିବାସ ସାଗରକୁ ମଥନ କଲେ। ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତକୁ ମଥନ ଦଣ୍ଡ ଓ ବାସୁକି ସର୍ପକୁ ରଜ୍ଜୁ କରି ସମସ୍ତେ ସାଗର ମଥନ କଲେ। ତାପରେ, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପବିତ୍ର ଅମୃତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଶୁଭ୍ର ଅମୃତ ମିଳିବା ପରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ କହିଲେ: "ଆମ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବେ ଆମେ ନିଜ ନିଜ ନିବାସକୁ ଯିବା; ସମସ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କରିବା। ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏହି ପବିତ୍ର ଅମୃତ ବଣ୍ଟିବା।" ଏପରି କହି, ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଓ ରାକ୍ଷସ ଚଲିଗଲେ। ଦୈତ୍ୟମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆଲୋଚନା କଲେ: "ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଆମର ଶତ୍ରୁମାନେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି; କେହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅମୃତ ଶତ୍ରୁମାନୋକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ: "ଏହିପରି ହେଉ।" ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ: "ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ରଖନ୍ତି; ତେଣୁ ନୀତି ଅନୁସାରେ ଅମୃତ ଦିଅ। ଶତ୍ରୁମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବିଶ୍ୱାସ ଯୋଗ୍ୟ, ନ ଭରସା କରିବା, ନ ଉପଦେଶ ଦେବା, ନ ସହଯୋଗ କରିବା। ଅମୃତ ଦେଲେ ସେମାନେ ଅମର ହେବେ; ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅମର ହେଲେ, ଆମେ ସେମାନୋକୁ ହରାଇପାରିବୁ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅମୃତ ଦେଉନାହିଁ।" ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଦେବତାମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: "ଆମେ କେଉଁଠି ଯିବା? କେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରିବା? କେଉଁଠି ଅମୃତ ପିବା? କେଉଁଠି ରହିବା? ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଦିଅ।" ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ: "ଅମରମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତୁ; ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ବକ୍ତା, ଦାତା, ପିତା।" ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ; ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କରି ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ। ତାପରେ, ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ସହିତ ହରିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି; ସମସ୍ତ କଥା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ କହିଲି। ମୁଁ, ବିଷ୍ଣୁ, ଶମ୍ଭୁ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନରମାନେ ଏକଠି ମେରୁ ପର୍ବତର ଗୁହାକୁ ଗଲୁ; ଦାନବମାନେ ଏହି ବିଷୟ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ହରିଙ୍କୁ ରକ୍ଷକ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ସମସ୍ତେ ସୋମ ପାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ମାତ୍ର ସୋମ ପାନର ଅଧିକାର ମିଳିଲା, ଅନ୍ୟମାନେ ନୁହେଁ। ସୋମ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅମୃତର ଭାଗ ଦେଲେ, ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ରହିଲେ; ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପକ୍ରମ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦେବତା, ତୀର୍ଥ, ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି, ଏକତ୍ୱ, ଓ ଦିବ୍ୟ କ୍ରିୟା ଘଟିଲା, ଯାହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଜଗତକୁ ନିତ୍ୟ ଶୁଖ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।