ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ସମାବେଶ ହେଲେ, ସେଠି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଆସିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଥିଲେ। ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ନାରୀମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ମୋ ସହିତ ଏକ ଶର୍ତ୍ତ ରଖିଥିଲେ। ଏହାକୁ ମନ୍ୟତା ଦେଇ, ଦେବତାମାନେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର କଥା ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ତାପରେ, ପବିତ୍ର ଦେବଗିରି ପର୍ବତରେ ଦିବ୍ୟ ଦୂତମାନେ ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ସର୍ପମାନେକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଡାକିଲେ। ଏହିଠାରୁ, ହେ ମୁନି, ସେଇ ପର୍ବତ ଦେବଗିରି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ସେଠି ଦେବତା, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଏହି ମହାଯଜ୍ଞ ଗୌତମୀ କୂଳରେ ଋଷିମାନେ କରୁଥିବାବେଳେ, ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ମୁନି ଓ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀର ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଦେବତାମାନେ ଏଠି ଯୋଗ ଦେଲେ। ସେଠି, ଦେବମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ତାପରେ, ସରସ୍ୱତୀ ନିକଟରେ ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ସମ୍ମାନ ପାଇଲାପରେ, ସେ କହିଲେ: "ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶର୍ତ୍ତ ହେଉ, ଆତ୍ମା ହେଉ ସେଇ ପଣ।" ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ନାରୀମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ସୋମକୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇ, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ନିଜେ ନେଇଲେ। ଏହିପରେ, ସୋମ ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ଏହି ଭାଗରେ ଦେବତା, ଅପ୍ସରା, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ହସ୍ତଗତ ହେଲେ; ତଥାପି, ବାଣୀଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ସେଠି ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଆସି, "ନିରବରେ କର," ବୋଲି କହିଥିଲେ; ଏହିଠାରୁ, ହେ ନାରଦ, ସୋମ କ୍ରୟ ଏହିପରି ଭାବେ ହୁଏ। ସୋମ କ୍ରୟ ସବୁବେଳେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ହେବା ଉଚିତ; ଏପରି ଭାବରେ ସୋମ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବତାଙ୍କ ହସ୍ତଗତ ହେଲେ। ସୋମ କିମ୍ବା ସରସ୍ୱତୀ ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ରହିଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ସମସ୍ତେ ସୋମ ପାଇଁ ଗୌତମୀ କୂଳକୁ ଆସିଲେ। ଏଠିକୁ ଗାଈ, ଦେବ, ପର୍ବତ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସିଦ୍ଧ, ସାଧ୍ୟ, ମୁନି, ଗୁହ୍ୟକ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ମାରୁତ, ସର୍ପ, ସମସ୍ତ ଔଷଧ, ମାତୃଗଣ ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ଆସିଲେ। ଏଠି, ହେ ମୁନି, ପଚିଶଟି ନଦୀ ଗଙ୍ଗାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହବି ଦିଆଯାଏ; ଏହିଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାର ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ନାମ ନାରଦଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହାଯାଉଛି: ସୋମତୀର୍ଥ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଦେବତୀର୍ଥ, ପୁର୍ଣ୍ଣତୀର୍ଥ, ଶାଳ, ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣା ସଙ୍ଗମ; ସ୍ୱାଗତା ସଙ୍ଗମ, କୁସୁମା ସଙ୍ଗମ, ପୁଷ୍ଟି ସଙ୍ଗମ, କର୍ଣ୍ଣିକା ସଙ୍ଗମ; ବୈଣବୀ, କୃଶରା, ବାସବୀ, ଶିବଶର୍ୟା, ଶିଖୀ; କୁସୁମ୍ଭିକା, ଉପାରଥ୍ୟା, ଶାନ୍ତିଜା, ଦେବଜା, ଏହାପରେ ଅଜ, ବୃଦ୍ଧ, ସୁର, ଭଦ୍ର—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୌତମୀ ସଙ୍ଗମରେ ଯୋଗ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏମିତି ଅନେକ ନଦୀ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥିରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ, ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳୀ ଦେବଗିରି ପର୍ବତକୁ ଆସିଥିଲେ। ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ ଶାଳାକୁ ଆସି, ଏହି ତୀର୍ଥମାନେ ଗଙ୍ଗାରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। କିଛି ନଦୀ ରୂପେ, କିଛି ନାଳା ରୂପେ, କିଛି ହ୍ରଦ ଭାବେ, କିଛି ମନ୍ତ୍ର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏକାକା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ, ଜପ, ହବି, ପିତୃତର୍ପଣ ହେଉଛି। ଏହି ତୀର୍ଥମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଭୋଗ ଦିଅନ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେବାର ପାତ୍ର ଅଟୁଟ; ଏହାଙ୍କୁ ଯିଏ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନଗର ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି, ପ୍ରବରାସଙ୍ଗମ ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ବହୁଛି, ଏଉଁଠି ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର କଳ୍ୟାଣକାରୀ, ବିରାଜିତ। ଏଠି, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ହେଲା; ତଥାପି, ହେ ମହାମୁନି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ ଓ ସହଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଏପରି ଭାବେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପରସ୍ପର କଳ୍ୟାଣ ଚିନ୍ତା କରି, ମେରୁ ପର୍ବତ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସମ୍ମିଳିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ: "ଅମୃତ ଉତ୍ପାଦନ କରି, ଆମେ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ଆମେ ସମସ୍ତେ ପିଇବା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିବା।" "ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଆମେ ଲୋକମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଶୁଖ ପାଇବା, କାରଣ ବିରୋଧ ସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ। ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଲାଭିଥିବା ସମ୍ପଦ ସମସ୍ତେ ଉପଭୋଗ କରିବା, ଏହି ପ୍ରେମମୂଳକ ଚରିତ୍ର ସଦା ଆମ ପାଇଁ ଶୁଖ ଦେଇଥାଏ।" "ଯେଉଁ ବିରୋଧ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିଲା, ତାହାକୁ କଦାପି ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତିନି ଲୋକର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧରେ ଶୁଖ ନାହିଁ, ଶୁଖ ମିଳେ କେବଳ ବିରୋଧର ଅଭାବରେ।" ଏହିପରି ଭାବେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପରସ୍ପର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଭଲ ଭାବେ ମନ ରଖି, ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସ ସମୁଦ୍ରକୁ ଏକାସାଥି ମନ୍ଥନ କଲେ। ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତକୁ ମଥାନଦଣ୍ଡ ଭାବେ ଓ ବାସୁକୀ ସର୍ପକୁ ରଶି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଏହି ସମୁଦ୍ରକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ। ତାପରେ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରିୟ ଏହି ପବିତ୍ର ଅମୃତ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲା; ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଅମୃତ ମିଳିଲାପରେ, ସେମାନେ ପରସ୍ପର କହିଲେ: "ଆମେ ଏବେ ନିଜ ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିବା, କାରଣ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶରୀର କ୍ଲାନ୍ତ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାଗ ଦିଆଯିବ।" "ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଏକତ୍ରିତ ହେବେ, ସେଇ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ଅମୃତ ବଣ୍ଟନ କରାଯିବ।" ଏହିପରି କହି, ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାଲିଗଲେ; ଦୈତ୍ୟମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକାଠି ହୋଇ ଆଲୋଚନା କଲେ। "ଦେବ-ଯୋଗେ ଆମର ଶତ୍ରୁମାନେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି; ଅମୃତ କେବେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦିଆଯିବ ନୁହେଁ।" ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ: "ଏହିପରି ହେଉ।" ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଅନୁଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଅମୃତ ପିଅ। ଏହି ଉପାୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।