ଏଠାରେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଣେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ତୁମକୁ, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୁନି, ସେଗୁଡିକର ନାମ କହିବି। ଏଠାରେ ଆଠ ହଜାର ଚଉଦ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯାହା ହରିଚନ୍ଦ୍ର, ଶୁନହ୍ଶେପ, ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଏବଂ ସରୋହିତ ଦ୍ଵାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥଳଗୁଡିକରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଏବଂ ଦାନ କରିବା ମାନବ ବଳିର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଶିଷ୍ଟ ମୁନିମାନେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପଢିବେ, ପଢାଇବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେଉଁଠି ଅପୁତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ପାଇବେ ଏବଂ ହୃଦୟର ଆଶା ପୂରଣ ହେବ। ଏଠିକୁ "ସୋମତୀର୍ଥ" ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ପିତୃମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଏ। ଓ ନାରଦ, ଏଠିରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ଅତି ପୁଣ୍ୟ ଘଟଣାକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ। ସୋମ, ନେକ୍ତରର ରାଜା, ଏକଥା ସମୟରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ସହିତ ନୁହେଁ। ତେବେ ଦେବତାମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ସୋମ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଆଣିଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାଣ ଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ମୁନିମାନେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ଭୋଗୁଥିଲେ, ଏବଂ କହିଲେ: "ଏମିତି କିଛି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯିଏ ଯେ ସୋମ ଆମର ହେବ।" ତେବେ ବାଣୀ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: "ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଦା ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଆକୁଳ; ତେଣୁ, ମୋତେ ଦେଇ, ଦେବତାମାନେ, ତୁମେ ସୋମ ପାଇବା।" ଅମରମାନେ ବାଣୀକୁ ଉତ୍ତର କଲେ: "ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଇପାରିବା ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ, ତୁମ ବିନା ରହିପାରିବା ନାହିଁ, ଏବଂ ସୋମ ବିନା ମଧ୍ୟ ପାରିବା ନାହିଁ।" ପୁନଃ ବାଣୀ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: "ମୁଁ ପୁନଃ ଏଠିକୁ ଆସିବି; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରଣାଳୀ ରଖିବା ଏବଂ ବଡ଼ ବଳି କରିବା ଯୋଜନା କର।" ଦେବତାମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ବଳିକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଆସିଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ, ସଦା ମହିଳା ପ୍ରତି ଆକୁଳ, ବାଣୀ ସହିତ ଏକ ଶର୍ତ୍ତ ରଖିଲେ; ଦେବତାମାନେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ, ପବିତ୍ର ଦେବଗିରି ପର୍ବତରେ ଦେବଦୂତମାନେ ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ସର୍ପମାନେକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଡାକିଲେ। ଏହିଠୁ ଦେବଗିରି ପର୍ବତର ନାମ ହେଲା; ଏଠିରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନରମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ମୁନି ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଜନମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଗୌତମୀ ତଟରେ ବଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏଠି, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ହଜାର ଆଖିଅଳି ଦେବତା କଥା କହିଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି କହିଲେ: "ଆମେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶର୍ତ୍ତ ରଖିବା, ଅମର ଆତ୍ମା ଦାଉ ହେବ।" ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମହିଳା ପ୍ରତି ଆକୁଳ ଥିଲେ, ସୋମକୁ ଦେବତାମାନେକୁ ଦେଇ, ସରସ୍ୱତୀକୁ ନେଲେ। ସୋମ ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ଏବେ ଦେବତା, ଅପ୍ସରା, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେଙ୍କ ଦେଖାରେ ଥିଲେ; ତଥାପି, ବାଣୀ ଦେବୀ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଚୁପଚାପ ଆସି କହିଲେ, "ଚୁପଚାପ କର"; ତେଣୁ, ଓ ନାରଦ, ସୋମ କ୍ରୟ ଏଭଳି ହୋଇଥାଏ। ବିଶେଷ କରି ସୋମ କ୍ରୟ ଚୁପଚାପ ହୋଇଥାଏ; ଏଭଳି ସୋମ ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ହୋଇଗଲେ। ସୋମ ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେଙ୍କ ସହିତ ରହିଲେ ନାହିଁ; ପରେ ସମସ୍ତେ ଗୌତମୀ ତଟକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଏଠି ଗାଈ, ଦେବତା, ପର୍ବତ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସିଦ୍ଧ, ସାଧ୍ୟ, ମୁନି, ଗୁହ୍ୟକ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମାରୁତ, ସର୍ପ, ଉଷଧି, ମାତାମାନେ, ଏବଂ ଜଗତର ରକ୍ଷକମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଓ ମୁନି, ପଚିଶଟି ନଦୀ ଗଙ୍ଗାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ପଣ ହୋଇଥାଏ; ଏହି ସ୍ଥଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାର ସ୍ଥଳ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏଠି ଗୌତମୀରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଗୁଡିକର ନାମ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଣ, ଓ ନାରଦ। ସୋମତୀର୍ଥ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଦେବତୀର୍ଥ, ପୁର୍ଣ୍ଣତୀର୍ଥ, ଶାଳ, ଶ୍ରୀପର୍ଣା ସଙ୍ଗମ, ସ୍ୱାଗତା ସଙ୍ଗମ, କୁସୁମା ସଙ୍ଗମ, ପୁଷ୍ଟି ସଙ୍ଗମ, କର୍ଣିକା ସଙ୍ଗମ, ବୈଣବୀ ସଙ୍ଗମ, କୃଶରା ସଙ୍ଗମ, ବାସବୀ ସଙ୍ଗମ, ଶିବଶର୍ୟା, ଶିଖୀ, କୁସୁମ୍ଭିକା, ଉପାରଥ୍ୟା, ଶାନ୍ତିଜା, ଦେବଜା, ଅଜ, ବୃଦ୍ଧ, ସୁର, ଭଦ୍ର—ଏହି ସମସ୍ତେ ଗୌତମୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଏବଂ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ପାହାଡ଼ରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। ସୋମ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତେ ବଳି ମଣ୍ଡପକୁ ଆସିଲେ; ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ଗଙ୍ଗାରେ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଭାବେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। କିଛି ନଦୀ ରୂପରେ, କିଛି ଝରଣାରୂପରେ, କିଛି ହ୍ରଦ ରୂପରେ, ଏବଂ କିଛି ଷ୍ଟୋତ୍ର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏଠି ସ୍ନାନ, ପାଠ, ହୋମ, ଏବଂ ପିତୃତର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥଳଗୁଡିକ ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଭୋଗ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ପାତ୍ର ହେଉଛି; ଯେଉଁଠି ପଢିବେ କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରିବେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁନଗର ପ୍ରାପ୍ତି ହେବ। ଏଠି ପ୍ରବରାସଙ୍ଗମ ନାମକ ଏକ ସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ବହିଥାଏ ଏବଂ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାରୀ, ବସିଛନ୍ତି। ଏଠି ଦେବତା ଏବଂ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ, ଓ ମହାମୁନି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଏଭଳି, ଦେବତା ଏବଂ ଦାନବମାନେ, ପରସ୍ପର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚି ସହଯୋଗ କଲେ। "ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଆମେ ଅମରତ୍ଵ ଲାଭ କରିବା; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ପିଇ ଅମର ହେବା।" "ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଆମେ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରି ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିବା, ବିରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରିବା, କାରଣ ବିରୋଧ ଦୁଃଖର କାରଣ।" "ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲା ପରେ ଆମେ ମିତ୍ରତାରେ ଲାଭିଥିବା ଧନ ଉପଭୋଗ କରିବା; ପ୍ରେମ ଭିତ୍ତିକ ଆଚରଣ ସଦା ଆମ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଆଣିଥାଏ।" ଏଭଳି ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ, ଦେବତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ସୋମ ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀର ବିଶେଷ ଘଟଣା, ଏବଂ ଦେବ-ଦାନବମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ ଓ ପ୍ରେମର ଉଦାହରଣ ଏଠିରେ ଘଟିଥିଲା।