ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରି, ମଙ୍ଗଳମୟ ଭାବେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଯାଇବାକୁ କହିଲେ । ସେମାନେ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ । ତାପରେ ଋଷିମାନେ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଏବଂ ସେଇ ସମୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାକୁ ମନୋମତି ଦେଲେ । ଏପରେ ଶୁନଃଶେପ ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ହବିର ଭୋଗୀ, ସେମାନୋଂକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ଏହାକୁ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଯଜ୍ଞ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇ ନୁହେଁ, ଶେଷ କରାଯାଉ ।” ତାପରେ ବିଶେଷକରି ବରୁଣ ଦେବ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଏବଂ ଏହିପରି ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନରମେଧ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଲା । ଦେବତାମାନୋଂକର କୃପା, ଋଷିମାନୋଂକର ଅନୁଗ୍ରହ ଓ ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ସଭାରେ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ଦେବତାମାନୋଂକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ । କୌଶିକ ଏହି ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନେ ଏହାକୁ ମନୋମତି ଦେଲେ ନାହିଁ । ତେଣୁ କୌଶିକ ସେମାନୋଂକୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଶୁନଃଶେପଠାରୁ ନିଜମାନୋଂକୁ ବଡ଼ ଭାବିଥିଲେ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମନୋଭାବ ରଖିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନୋଂକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ । ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଘଟିଥିଲା ବୋଲି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ହେ ଉତ୍ତମ ମୁନି । ସେଠାରେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ବହୁ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଅଛି । ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଶୁନଃଶେପ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ସରୋହିତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମିଳାଇ ଏଠାରେ ଆଠ ହଜାର ଚଉଦ ତୀର୍ଥ ଅଛି । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ବଳିର ଫଳ ମିଳେ । ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମହିମା ଘୋଷିତ ହୋଇଛି । ଏହି କଥା ଯିଏ ପଢ଼େ, ପଢ଼ାଏ କିମ୍ବା ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣେ, ସେ ନିରନ୍ଦ୍ର ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ଲାଭ କରିଥାଏ ଓ ମନୋବାଞ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ । ଏପରେ କଥା ଆସେ ସୋମତୀର୍ଥର, ଯାହା ପିତୃଦେବତାମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଏ । ଏଠାରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଯାହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ନାରଦ । ସୋମ, ଅମୃତର ରାଜା, ଏକ ସମୟରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ନୁହେଁ । ତେବେ ଦେବତାମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି କହିଲେ, “ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଆଣିଥିବା ସୋମ ଦେବତାମାନୋଂକୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଥିଲେ । ସେମାନେ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଯେପରି ସୋମ ଆମୋଂକୁ ମିଳିପାରିବ ।” ତେଣୁ ଏବେ ବାଣୀ ଦେବୀ କହିଲେ, “ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଦା ନାରୀଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ମୋତେ ଦେଇ, ତୁମେ ସୋମକୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କଠାରୁ ପାଇପାରିବ ।” ଏହା ଉପରେ ଅମରଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଇପାରିବୁ ନାହିଁ; ତଥାପି, ତୁମ ବିନା ଆମେ ରହିପାରିବୁ ନାହିଁ, ଓ ସୋମ ବିନା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ।” ପୁଣି ବାଣୀ ଦେବୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ପୁନଃ ଫେରିଆସିବି; ଏଥିପାଇଁ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି, ଏକ ମହାୟଜ୍ଞ କର ।” ଯଦି ଦେବତାମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଏକତ୍ରିତ ହେବେ, ତେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଆସିବେ । ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ନାରୀପ୍ରେମୀ, ସେମାନେ ମୋ ସହିତ ଏକ ଶର୍ତ୍ତ ରଖିଲେ; ଏହି ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦେବତାମାନେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କଲେ । ତାପରେ ପବିତ୍ର ଦେବଗିରି ପର୍ବତରେ ଦେବଦୂତମାନେ ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗମାନୋଂକୁ ଅଲଗାଅଲଗା ଡାକିଲେ । ସେଠାରୁ ଏହି ପର୍ବତ ‘ଦେବଗିରି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା । ଏଠାରେ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନରମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ସେଠାରେ ଦେବ, ସିଦ୍ଧ, ଋଷି ଓ ଅଷ୍ଟଦେୱତା ଏକାଠି ହୋଇ, ଗୌତମୀ ତୀରେ ମୁନିମାନେ ଯଜ୍ଞ କଲେ । ଏଠାରେ ଦେବମାନେ ଘେରିଥିବା ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର କଥା କହିଲେ । ପରେ ସରସ୍ୱତୀ ପାଖରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନୋଂକୁ ସମ୍ମାନ କରି, “ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଅମର ଆତ୍ମାକୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଶର୍ତ୍ତ ରଖାଯାଉ,” ବୋଲି କହିଲେ । ତାଙ୍କର ଆଦେଶରେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନାରୀପ୍ରେମୀ, ସେମାନେ ସୋମକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଇ ନିଜେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ନେଇଲେ । ଏଭଳି ଭାବରେ ସୋମ ଅପ୍ସରା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ହସ୍ତଗତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ବାଣୀ ଦେବୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଲେ । ସେ ଦିନ ପ୍ରତିଦିନ ଚୁପଚାପ ଆସନ୍ତି, ଏବଂ କହନ୍ତି “ସ୍ଥିର ଭାବେ କରିବା ଦରକାର”; ଏହିପରି ଭାବରେ, ହେ ନାରଦ, ସୋମର କ୍ରୟ ଏଭଳି ହୁଏ । ସୋମ କିଣିବା ସମୟରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଏହି ଗୋପନୀୟତା ରହିଛି । ଏପରି ଭାବେ ସୋମ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ହସ୍ତଗତ ହେଲେ । ସୋମ କିମ୍ବା ସରସ୍ୱତୀ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଲେ ନାହିଁ । ତାପରେ ସମସ୍ତେ ସୋମ ପାଇଁ ଗୌତମୀ ତୀରକୁ ଆସିଲେ । ଗାଈ, ଦେବତା, ପର୍ବତ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସିଦ୍ଧ, ସାଧ୍ୟ, ମୁନି, ଗୁହ୍ୟକ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମାରୁତ, ନାଗ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଔଷଧି, ମାତୃମାନେ, ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ଏଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହବି ଦିଆଯାଏଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାର ସ୍ଥଳ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପঁଚିଶଟି ନଦୀ ଗଙ୍ଗାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ସଙ୍ଗମ ଗୌତମୀରେ ଏକାଠି ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାମ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ଶୁଣ । ସୋମତୀର୍ଥ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବତୀର୍ଥ, ପୂର୍ଣ୍ଣତୀର୍ଥ, ଶାଳ, ଶ୍ରୀପର୍ଣ୍ଣା ସଙ୍ଗମ; ସ୍ୱାଗତା ସଙ୍ଗମ, କୁସୁମା ସଙ୍ଗମ, ପୁଷ୍ଟି ସଙ୍ଗମ, କର୍ଣ୍ଣିକା ସଙ୍ଗମ; ବୈଣବୀ, କୃଶରା, ବାସବୀ, ଶିବଶର୍ୟା, ଶିଖୀ; କୁସୁମ୍ଭିକା, ଉପାରଥ୍ୟା, ଶାନ୍ତିଜା, ଦେବଜା, ଏବଂ ଏହାପରେ ଅଜ, ବୃଦ୍ଧ, ସୁର, ଭଦ୍ର—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୌତମୀ ସଙ୍ଗମରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।