ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ରହୁଥିବା ଭଗବାନ୍ ବରୁଣ, ଯିଏ ଜଳର ମହାପତି ଓ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରିବାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ମନର ସର୍ବୋଚ୍ଛ ଇଛା ପୂରଣ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ । ଦେବତା ବରୁଣ ଖୁସି ହେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମକୁ ଏକ ପୁଅ ଦେବି ।” ଏହି ଶୁଣି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ମୁନିମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ରାଜା ଗୌତମୀ କୂଳରେ ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ । ତା’ପରେ ବରୁଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଏକ ପୁଅ ଦେବି, ଯିଏ ତିନି ଲୋକର ଶୋଭା ହେବ । ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ବଳି ଦେଉଥିଲେ, ତେବେ ତୁମର ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବେ ।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବରୁଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ବଳି ଦେଇବି ।” ଏପରେ ରାଜା ବରୁଣଙ୍କ ପୂଜାର ତୟାରି କଲେ, ଏହି ପୂଜା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରେ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲା । ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ, ଜଳପତି ବରୁଣ କହିଲେ, “ଆଜି ଏହି ପୁଅକୁ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ; ପୂର୍ବରୁ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମନେ ପକାନ୍ତୁ ।” ଏହିପରି ଶୁଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବରୁଣଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କହିଲେ, “ପଶୁ ଦଶ ଦିନ ହେଲେ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ତେବେ ବଳି ଦେଇବି ।” ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବରୁଣ ନିଜ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଦଶ ଦିନ ପରେ ବରୁଣ ପୁଣି ଆସି, “ଏବେ ବଳି ଦିଅ,” ବୋଲି କହିଲେ । ତେବେ ରାଜା କହିଲେ, “ପଶୁ ଦାନ୍ତ ନାହିଁ, ଏହିଠାରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଅଛି; ଯେତେବେଳେ ଦାନ୍ତ ଆସିବ, ତେବେ ଆସନ୍ତୁ, ହେ ଜଳପତି ।” ବରୁଣ ପୁଣି ଚାଲିଗଲେ । ନାରଦ, ଦାନ୍ତ ସାତ ବଛରରେ ଆସିଲା, ବରୁଣ ପୁଣି ଆସି, “ଏବେ ବଳି ଦିଅ,” ବୋଲି କହିଲେ । ରାଜା କହିଲେ, “ଏହି ଦାନ୍ତ ଖସିଯିବ, ହେ ବରୁଣ ।” ବରୁଣ କହିଲେ, “ପୁଣି ଆସିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ୍ତ ଆସିବ; ତେବେ ବଳି ଦେବି—ଏବେ ଚାଲନ୍ତୁ ।” ନୂତନ ଦାନ୍ତ ଆସିଲାପରେ ବରୁଣ ପୁଣି ଆସି, “ଏବେ ବଳି ଦିଅ,” ବୋଲି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ । ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଳି ଦିଆଯିବ, ଓ ସେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଜାଣିଥିବେ, ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବଳି ହୁଏ ।” ବରୁଣ ଏହି କଥା ଶୁଣି ନିଜ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ । ରୋହିତା ବିଦ୍ୟା ଓ ଅସ୍ତ୍ରଶିକ୍ଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ । ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖିଲେ । ଷୋଳ ଅବଧି ବୟସରେ ରୋହିତା କୁମାର ହେଲେ । ରାଜା ଓ ରୋହିତା ଏକସାଥି ଖୁସି ରହୁଥିବା ବେଳେ ବରୁଣ ଆସି, “ଏବେ ତୁମ ପୁଅକୁ ବଳି ଦିଅ,” ବୋଲି କହିଲେ । ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପୁଅ ରୋହିତା ଓ ବରୁଣ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ, “ଆସ, ପୁତ୍ର, ବୀର; ମୁଁ ତୁମକୁ ବରୁଣଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇବି ।” ରୋହିତା ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ଏହି କ’ଣ?” ତେବେ ତାଙ୍କ ପିତା ସମସ୍ତ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହିଦେଲେ, ବରୁଣ ଶୁଣିଥିଲେ । ଏହାପରେ ରୋହିତା କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପଶୁ ବଳି ଦେଇ ପୂଜା କରିବି; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବରୁଣ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ ।” ରୋହିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବରୁଣ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଳୋଦର ରୋଗ ଦେଲେ । ତା’ପରେ ରୋହିତା ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଧନୁ ନେଇ ଚକ୍ରରେ ଚଢ଼ି, ଦୁଃଖରହିତ ଭାବରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଯେଠାରେ ରାଜା ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ବରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜି ପୁଅ ପାଇଥିଲେ, ସେଠାକୁ ରୋହିତା ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଲେ । ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ କଟିଗଲା; ଛଅଟିଏ ବର୍ଷରେ ସେଠାରେ ରହିଥିବା ବେଳେ ରୋହିତା ଶୁଣିଲେ ଯେ, ରାଜା ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ । ସେ ଭାବିଲେ, “ଏମିତି ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇ କ’ଣ ଉପକାର, ଯେଉଁଥିରୁ ପିତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ମିଳେ?” ଏହି ଭାବନା ସହିତ, ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ମହାମୁନିମାନେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ । ସେଠାରେ ଅଜିଗର୍ତ୍ତ ନାମକ ଏକ ମୁନି, ତାଙ୍କ ତିନି ପୁଅ ଓ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ଜୀବିକା ଶେଷ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିଲେ । ରୋହିତା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ ଏମିତି କ୍ଷୀଣ ହେବା କାହିଁକି? ତୁମର ଜୀବିକା କାହିଁ ଶେଷ ହେଲା? ଏମିତି ଦୁଃଖିତ ମନେ ଦେଖାଯାଉଛ?” ଅଜିଗର୍ତ୍ତ କହିଲେ, “ମୋର ଦେହ ଚଳାଇବା ପାଇଁ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଅନେକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଛନ୍ତି; ଖାଦ୍ୟ ନଥିଲେ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ; କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ, କହ ।” ରୋହିତା ପୁଣି ପଚାରିଲେ, “ତୁମ ମନରେ କ’ଣ ଅଛି, ସତ୍ୟ କହ ।” ଅଜିଗର୍ତ୍ତ କହିଲେ, “ମୋର କାଉ, ଚାଁଦି, ଗାଁଁ, ଧାନ, ବସ୍ତ୍ର କିଛି ନାହିଁ, ହେ ରାଜନ୍; ମୋର କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ । ମୋର ତିନି ପୁଅ ଓ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ପଞ୍ଚମ । ଏମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ବିକ୍ରୟ ହେବେ ନାହିଁ ।” ତେବେ ରୋହିତା ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କ’ଣ ବିକ୍ରୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ସତ୍ୟ କହ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସତ୍ୟବାଦୀ ।” ଅଜିଗର୍ତ୍ତ କହିଲେ, “ମୋର ତିନି ପୁଅ, ମୁଁ କିମ୍ବା ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ—ଯେଉଁଠିଏ ଚାହ, ନିଅ; ବିକ୍ରୟ କରି ଆମେ ବଞ୍ଚିପାରିବା ।” ତା’ପରେ କହିଲେ, “ସ୍ତ୍ରୀ କି କାମର? ବୃଦ୍ଧ ମୋତେ ନେବା କ’ଣ ଦରକାର? ମୋର ଯୁବକ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠିଏ ଚାହ, ନିଅ ।” ରୋହିତା କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମର ବଡ଼ ପୁଅ ଶୁନଃପୁଚ୍ଛକୁ ନେବି ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ମା ଛୋଟ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନ୍ତି ନାହିଁ । ସେଉଁଥିରେ ମୁଁ ମଝିଲା ପୁଅ ଶୁନଃଶେପକୁ ବିକ୍ରୟ କରିବି; ମୂଲ୍ୟ କହ ।