ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—"ପୁଅ ବିନା ଲୋକରେ କୌଣସି ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ମିଳେ କି? ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ପିତା ସ୍ନାନ କରି ଏହି ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି।" ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପିତା ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ନିଜର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ, ଏବଂ ପୁଅ ହେଉଛି ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତାକା। ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଅମର ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ପୁଅ ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ଉପରେ ଥିବା ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ପୁଅ ବିନା କୌଣସି ମୂଳ, କୌଣସି ଜଳ, କୌଣସି ଦାଢ଼ି, କିମ୍ବା କୌଣସି ତପସ୍ୟା ଅର୍ଥହୀନ; ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ପୁଅ ଏକମାତ୍ର ଉଚ୍ଚ ଲୋକ, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ; ପୁଅ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁଥିବା। ପୁଅ ବିନା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ପୁଅ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପୂରଣରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ପୁଅ ବିନା ଯେଉଁ ଦାନ, ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ, ଯେଉଁ ଜନ୍ମ—ସେସବୁ ମୋ ପାଖରେ ଫଳହୀନ। ତେଣୁ, ତିନି ଲୋକରେ ପୁଅ ପରି ଆଶାଜନକ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂଣି ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ କିପରି, କେଉଁଠି, କେମିତି ପୁଅ ପାଇପାରିବି? ଯେକୌଣସି ଉପାୟ, ଚେଷ୍ଟା, ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, କିମ୍ବା ଦାନ—ମୁଁ ଏକ ପୁଅ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି।" ତାହାପରେ ଦୁଇଜଣ ମୁନି ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଲଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର, ତା’ପରେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ।" ସେଠାରେ ଜଳଦେବତା ବରୁଣ ମନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ମୁନିମାନେ ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଦାତା ଭାବେ ପରିଚିତ କରନ୍ତି। ବରୁଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସମୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁଅ ଦେଇବେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ମୁନିମାନଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ, ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ବସି। ବରୁଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପୁଅ ଦେବି, ତିନି ଲୋକର ଅଳଙ୍କାର; ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କର, ତୁମର ପୁଅ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବ।" ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବରୁଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିବି।" ଏହାପରେ ରାଜା ବରୁଣ ଯଜ୍ଞ ତିଆରି କଲେ, ଏହା ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ହେଲା। ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବା ସହ ବରୁଣ, ସବୁଦିନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, କହିଲେ, "ଆଜି ଏହି ପୁଅକୁ ଯଜ୍ଞ କର; ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମନେ ଅଛି କି?" ତାହାପରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବରୁଣଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କହିଲେ, "ପଶୁ ଦଶ ଦିନରେ ପବିତ୍ର ହେଲେ, ତା’ପରେ ଯଜ୍ଞ କରିବି।" ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବରୁଣ ନିଜ ନିବାସକୁ ଚଲିଗଲେ; ଦଶ ଦିନ ପରେ ଫେରି ଆସି କହିଲେ, "ଏବେ ଯଜ୍ଞ କର।" ରାଜା କହିଲେ, "ପଶୁ ଦାନ୍ତ ନାହିଁ, ଅଯୋଗ୍ୟ; ଦାନ୍ତ ଆସିଲେ ଆସ, ହେ ବରୁଣ।" ବରୁଣ ଚଲିଗଲେ; ସାତ ବର୍ଷରେ ଦାନ୍ତ ଆସିଲା, ସେଉଁପରେ ବରୁଣ ଆସି ପୁଣି କହିଲେ, "ଏବେ ଯଜ୍ଞ କର।" ରାଜା କହିଲେ, "ଏହି ଦାନ୍ତ ପଡ଼ିଯିବ, ବରୁଣ।" "ପୁନଃ ଦାନ୍ତ ଆସିବ, ତା’ପରେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି—ଏବେ ଯାଅ।" ବରୁଣ ପୁଣି ଚଲିଗଲେ; ନୂଆ ଦାନ୍ତ ଆସିଲା, ବରୁଣ ପୁଣି ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏବେ ଯଜ୍ଞ କର।" ରାଜା କହିଲେ, "ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ କରିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ହୁଏ।" ବରୁଣ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଚଲିଗଲେ; ରୋହିତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖିଲେ, ଷୋଳ ଦିନ ପରେ ରାଜପୁତ୍ର ହେଲେ। ରାଜା ଓ ରୋହିତ ସହ ଖୁସି ହେଉଥିବା ବେଳେ ବରୁଣ ଆସି କହିଲେ, "ଏବେ ତୁମର ପୁଅକୁ ଯଜ୍ଞ କର।" "ଓମ୍," ବୋଲି ରାଜା ପୂଜାରିମାନେ, ରୋହିତ ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ, "ଆସ, ମୋ ପୁଅ, ମହାବୀର; ମୁଁ ତୁମକୁ ବରୁଣଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରିବି।" ରୋହିତ ପଚାରିଲେ, "ଏହା କଣ?" ପିତା ସବୁ ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ କହିଲେ, ବରୁଣ ଶୁଣୁଥିଲେ। ତା’ପରେ ରୋହିତ କହିଲେ, "ମୁଁ ପୂଜାରିମାନେ ଓ ମୁଖ୍ୟ ପୂଜାରି ସହ ବିଶ୍ନୁଙ୍କୁ ଏକ ପଶୁ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବଳି ଦେବି; ବରୁଣ, ଆପଣ ଏହାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।" ରୋହିତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବରୁଣ ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଳୋଦର ଦେଲେ। ରୋହିତ, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ, ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷ୍ ନେଇ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଯେଉଁଠି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜି ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ପୁଅ ପାଇଥିଲେ, ସେଠାକୁ ରୋହିତ ମଧ୍ୟ ପହଁଞ୍ଚିଲେ। ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ କଟିଗଲା; ଷଷ୍ଠ ବର୍ଷରେ, ସେଠାରେ ରହୁଥିବାବେଳେ, ରାଜପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ରୋଗ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ। ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଏମିତି ପୁଅର କ’ଣ ଫଳ, ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହୋଇ ପିତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି?" ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ରୋହିତ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେଠାରେ ଅଜିଗର୍ତ୍ତ ନାମକ ଏକ ମହାମୁନି, ତାଙ୍କ ତିନି ପୁଅ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ। ରୋହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶିର ନମାଇ ପଚାରିଲେ, "ଆପଣ କିଏ ଏତେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କ ଜୀବିକା କାହିଁକି ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି?