ପଞ୍ଚଟି ପବିତ୍ର ନଦୀ, ସାରସ୍ୱତୀ ସହିତ, ଏହି ସବୁ ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁନ୍ୟମୟ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରେ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନ ଚିରସ୍ମରଣୀୟ, କାର୍ଯ୍ୟରହିତ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ସେଠାରେ ଏକ ଶିକାରୀ ତୀର୍ଥ ଥିଲା, ଯାହା ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଥିଲା ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଶାମୀ ତୀର୍ଥ ବିଶେଷ ପାପନାଶକ ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହାର କଥା ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ତୁମେ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନାମକ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ବହୁ ପୁରୋହିତ ଓ ଋଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏହି ମହାବଳୀ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ ବଶିଷ୍ଠ। ଏହି ସମୟରେ ହିରଣ୍ୟକସ୍ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚିଲା। ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସେହି ଦାନବ କୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ କିଏ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଶାମୀ ଗଛରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ବିଷ୍ଣୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍କ ଗଛରେ, ଶିବ ବଟ ଗଛରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୋମ ପଲାଶ ଗଛରେ, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ବାୟୁ ହେଲେ, ଯମ ଚିରେଇ ହେଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ବଶିଷ୍ଠ ଋଷି ତାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଧରି ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ନିୟମ କରିଥିଲେ। ଏପରେ ଯଜ୍ଞ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦାନବ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅବଧିକ୍ରମିତ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ଏହି ପରେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରଥମେ ଶାମୀ ତୀର୍ଥ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ବୈଷ୍ଣବ, ତାପରେ ଅର୍କ, ଶୈବ, ସୌମ୍ୟ, ବଶିଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମହାଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ତୃପ୍ତି ହୋଇ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେଇ ଗଛମାନେ ଓ ଗଙ୍ଗା, ଅଶ୍ୱମେଧ ସାଧନା ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ଆନନ୍ଦରେ ଯାଯାଉଥିଲେ। ଦେବମାନେ ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ, ଏହି ତୀର୍ଥମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି କଥା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ନାରଦ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏଠିରେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଶୁନଃଶେପ, ରୋହିତ, ବାରୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମ, ଅଗ୍ନେୟ, ଇନ୍ଦ୍ରୀୟ, ଐନ୍ଦବ, ଐଶ୍ୱର, ମୈତ୍ର, ବୈଷ୍ଣବ, ଯାମ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନ, ଔଶନ। ଏହି ସବୁ ତୀର୍ଥର ନାମ ଶୁଣ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ରାଜା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ନାରଦ ଓ ପର୍ବତ ଋଷି ଆସିଥିଲେ। ରାଜା ସମ୍ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ପଛରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁଅ ହେଲେ କ’ଣ ଲାଭ? ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ହେବେ କି ମୂର୍ଖ? ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି? ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋର ସଦା ରହିଛି, ମୋତେ ଜଣାନ୍ତୁ।" ପର୍ବତ ଓ ନାରଦ ତା’ପରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ହେ ରାଜା, ପୁଅ ଥିଲେ ଏହା ଏକ ଗୁଣ, ଦଶ ଗୁଣ, ଶତ ଗୁଣ, ହଜାର ଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ। ପୁଅ ନଥିଲେ କୌଣସି ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ମିଳେ ନାହିଁ; ପୁଅ ହେଲେ ତାଙ୍କ ବାପା, ସ୍ନାନ କଲେ, ସେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ସେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦିକ୍ଷାର ଫଳ ପାଏ। ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଥିତି ପାଏ, ସେ ଘରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତାକା ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଅମର ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା। ପୁଅ ବାପା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ କରେ।" "ମୂଳ କ’ଣ, ଜଳ କ’ଣ, ଦାଢ଼ି କ’ଣ, ତପସ୍ୟା କ’ଣ? ପୁଅ ନଥିଲେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସମ୍ଭବ। ପୁଅ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲୋକ, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ; ସେ ମୋକ୍ଷ, ପରମ ଜ୍ଵାଳା, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ଉଦ୍ଧାରକ। ପୁଅ ନଥିଲେ, ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ପୁଅ ହେଉଛି ସଂସାରରେ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପାଇଁ ସର୍ବୋପରି।" "ପୁଅ ବିନା ଯେଉଁ ଦାନ, ପୁଅ ବିନା ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ, ପୁଅ ବିନା ଯେଉଁ ଜନ୍ମ, ସେ ସବୁ ମୋତେ ନିଷ୍ଫଳ ଲାଗେ। ତେଣୁ ତିନି ଲୋକରେ ପୁଅ ପରି ଆଉ କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂଣି ପଚାରିଲେ—"ମୁଁ କେମିତି, କେଉଁଠି, କେଉଁ ଉପାୟରେ ପୁଅ ପାଇପାରିବି? ଯେକୌଣସି ପ୍ରୟାସ, ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ପୁଅ ଉତ୍ପାଦନ କରିବି।" ଏହିପରି ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିବା ପରେ, ଦୁଇ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—"କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କର, ତା’ପରେ ଗୌତମୀ ତୀରକୁ ଯାଅ। ସେଠାରେ ଜଳର ଦେବତା ବାରୁଣ ତୁମର ମନସ୍କାମନା ପୂରଣ କରିବେ। ବାରୁଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଋଷିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ ଗୌତମୀ ତଟରେ ବାରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ବାରୁଣ ତୃପ୍ତି ହୋଇ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପୁଅ ଦେବି, ସେ ତିନି ଲୋକର ଶୋଭା। ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଦରକାର, ତା’ପରେ ପୁଅ ଜନ୍ମିବ।" ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବାରୁଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞ କରିବି।" ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ରାଜା ବାରୁଣ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ରାଜା ଏହି ଯଜ୍ଞ ତାଙ୍କ ରାନୀଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲା। ପୁଅ ଜନ୍ମିବା ପରେ, ଜଳର ଦେବତା ବାରୁଣ କହିଲେ—"ଆଜି ଏହି ପୁଅକୁ ବଳି ଦେଉ, ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଯାହା ଆଉଟିଥିଲା ସେଥିରେ ମନେ ପକା।" ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବାରୁଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଯେତେବେଳେ ପଶୁ ଦଶ ଦିନର ହେବେ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେବେ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞ କରିବି।" ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି ବାରୁଣ ନିଜ ନିବାସକୁ ଚଲିଗଲେ। ଦଶ ଦିନ ପରେ ବାରୁଣ ପୁଣି ଆସି କହିଲେ—"ଏବେ ବଳି ଦିଅ।